Όρια στα παιδιά: Πότε η απόφαση ανήκει στους γονείς;

Από το «μπρόκολο ή πίτσα;» μέχρι την επιλογή σχολείου και από το ποια μπλούζα θα φορέσει μέχρι το αν θα βάλει ζώνη ασφαλείας, οι αποφάσεις που αφορούν ένα παιδί δεν έχουν όλες το ίδιο βάρος. Κάποιες μπορούν —και είναι καλό— να περνάνε στα δικά του χέρια. Άλλες, όμως, απαιτούν την εμπειρία, την κρίση και την ευθύνη ενός ενήλικα.

Είναι γεγονός πως η σύγχρονη γονεϊκότητα έδωσε περισσότερο χώρο στη φωνή, στις ανάγκες και στις επιθυμίες των παιδιών. Μαζί με αυτή τη σημαντική αλλαγή, όμως, γεννήθηκε και μια δυσκολία: πώς ακούμε πραγματικά ένα παιδί χωρίς να του παραχωρούμε αποφάσεις που δεν είναι ακόμη έτοιμο να αναλάβει; Πότε ένα όριο μπορεί να συζητηθεί και πότε χρειάζεται να παραμείνει σταθερό και αδιαπραγμάτευτο;

Στο νέο επεισόδιο του «Μαμάδες με Ρούμι», με καλεσμένη την ψυχολόγο και ψυχοθεραπεύτρια Ζηνοβία Βασιλειάδη, συζητήσαμε για τα όρια, την ασφάλεια και τη ματαίωση, αλλά και για τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στην παιδοκεντρική και την «παιδοκρατούμενη» οικογένεια.

Ακούστε εδώ το επεισόδιο

Τι σημαίνει «βάζω όρια»;

Το όριο δεν είναι απαραίτητα ένας τοίχος ούτε μια απαγόρευση. Είναι εκείνη η γραμμή που μας βοηθά να αναγνωρίζουμε πού τελειώνουν οι δικές μας επιθυμίες, ανάγκες και αντοχές και πού αρχίζουν εκείνες του άλλου. Υπάρχουν προσωπικά όρια που αφορούν στον χρόνο, στον χώρο, στο σώμα, στα συναισθήματα και στις σχέσεις μας. Υπάρχουν κοινωνικά όρια, που μας επιτρέπουν να συνυπάρχουμε με σεβασμό και ενσυναίσθηση και υπάρχουν όρια που συνδέονται με τον νόμο και την ασφάλεια και, επομένως, δεν μπορούν να τίθενται κάθε φορά σε διαπραγμάτευση.

Όταν στη συζήτηση εμπλέκεται ένα παιδί, η ισορροπία γίνεται πιο σύνθετη. Η επιθυμία του είναι πολύ σημαντική και χρειάζεται να ακούγεται, δεν έχει όμως πάντα το ίδιο βάρος που έχει η  ευθύνη του ενήλικα. Το παιδί μπορεί να επιλέξει ανάμεσα στο ποια μπλούζα θα φορέσει ή ανάμεσα σε δύο δραστηριότητες που εμείς θεωρούμε κατάλληλες. Δεν μπορεί, όμως, να αποφασίζει αν θα φορέσει ζώνη στο αυτοκίνητο, αν θα κρατήσει το χέρι μας σε έναν επικίνδυνο δρόμο ή αν θα ακολουθήσει μια αναγκαία ιατρική οδηγία.

Το δύσκολο, επομένως, δεν είναι απλώς να λέμε «όχι». Είναι να ξεχωρίζουμε ποια όρια προστατεύουν πραγματικά το παιδί, ποια εξυπηρετούν τη λειτουργία της οικογένειας και ποια ίσως διατηρούμε μόνο από συνήθεια, φόβο ή ανάγκη ελέγχου. Και, κυρίως, να επιλέγουμε όρια που μπορούμε να εξηγήσουμε με σαφήνεια και να υποστηρίξουμε με συνέπεια.

Ακούμε το παιδί χωρίς να του παραχωρούμε την ευθύνη

Στη συζήτησή μας, η κ. Βασιλειάδη έθεσε ένα χρήσιμο πλαίσιο: το όριο βρίσκεται κάπου ανάμεσα στο «πόσο πολύ θέλω εγώ κάτι» και στο «μέχρι πού μπορώ να φτάσω, όταν απέναντί μου υπάρχει και το θέλω του άλλου». Δεν αφορά, επομένως, μόνο το τι επιτρέπεται να κάνει ένα παιδί, αλλά και το πώς μαθαίνει να αναγνωρίζει ότι γύρω του υπάρχουν άλλοι άνθρωποι με δικές τους ανάγκες, επιθυμίες και αντοχές.

Υπάρχουν, βέβαια, όρια που δεν χρειάζονται κάθε φορά διαπραγμάτευση. Είναι εκείνα που ορίζονται από τον νόμο, την ασφάλεια και τον σεβασμό στη σωματική και ψυχική ακεραιότητα του άλλου. Σε αυτές τις περιπτώσεις υπάρχουν κάποια απόλυτα και αδιαπραγμάτευτα «πρέπει»: φοράμε ζώνη στο αυτοκίνητο, δεν χτυπάμε, δεν αγγίζουμε κάποιον χωρίς τη συγκατάθεσή του και δεν θέτουμε τον εαυτό μας ή τους άλλους σε κίνδυνο. Είναι σημαντικό το παιδί να συμμετέχει στις αποφάσεις που αφορούν τη ζωή του και η γνώμη του να ακούγεται ουσιαστικά. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι όλες οι αποφάσεις μπορούν να περάσουν στα χέρια του. Χρειάζεται να λαμβάνουμε υπόψη την ηλικία, την εμπειρία και την ικανότητά του να κατανοήσει τις πιθανές συνέπειες μιας επιλογής. Άλλο, λοιπόν, είναι να ακούμε τη γνώμη του παιδιού και άλλο να του παραχωρούμε μια ευθύνη που ανήκει στους ενηλίκους. Η ερώτηση δεν είναι μόνο «τι θέλει το παιδί;», αλλά και «είναι σε θέση να αποφασίσει;», «ποιος θα αναλάβει τις συνέπειες;» και «υπάρχει εδώ ένα ζήτημα ασφάλειας που δεν μπορεί να τεθεί σε ψηφοφορία;».

Το παιδί δεν αισθάνεται ότι συμμετέχει στη ζωή της οικογένειας επειδή αποφασίζει για τα πάντα. Αισθάνεται ότι συμμετέχει όταν η άποψή του ακούγεται, όταν του εξηγούμε τις αποφάσεις μας και όταν του προσφέρουμε επιλογές ανάλογες με την ηλικία και τις δυνατότητές του. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τα όρια δεν περιορίζουν μόνο· προσφέρουν και την ασφάλεια που χρειάζεται για να μεγαλώσει.

Τα όρια προσφέρουν αίσθηση ασφάλειας

Τα όρια δεν διασφαλίζουν ότι ένα παιδί δεν θα θυμώσει, δεν θα αντιδράσει ή δεν θα δοκιμάσει να τα μετακινήσει. Του προσφέρουν, όμως, κάτι εξαιρετικά σημαντικό: Το ότι είναι προβλέψιμα.  Όταν γνωρίζει τι επιτρέπεται, τι δεν επιτρέπεται και τι θα ακολουθήσει, ο κόσμος γύρω του γίνεται πιο κατανοητός. Δεν χρειάζεται κάθε φορά να ανακαλύπτει από την αρχή πόσο μακριά μπορεί να φτάσει!

Η σταθερότητα δεν σημαίνει αυστηρότητα ούτε έλλειψη τρυφερότητας. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε την απογοήτευση του παιδιού χωρίς να αλλάξουμε μια απόφαση: «Καταλαβαίνω ότι θέλεις να μείνουμε κι άλλο στην παιδική χαρά είναι ώρα, όμως, να πάμε στο σπίτι.

Τα όρια βοηθούν επίσης τα παιδιά να αναγνωρίζουν όχι μόνο τις δικές τους ανάγκες, αλλά και τις ανάγκες των άλλων. Μαθαίνουν να λένε  «δεν μου αρέσει», «σταμάτα» ή «είναι η σειρά μου», αλλά και να αποδέχεται αυτές τις φράσεις από τους άλλους.

Πώς θέτουμε ένα όριο στην πράξη

• Μιλάμε καθαρά και συγκεκριμένα. Αντί για ένα γενικό «φέρεσαι άσχημα», περιγράφουμε αυτό που χρειάζεται να σταματήσει ή να συμβεί: «Δεν χτυπάμε», «Τα παιχνίδια μένουν στο πάτωμα» ή «Τώρα κλείνουμε την οθόνη».
• Εξηγούμε σύντομα τον λόγο. Το παιδί χρειάζεται να καταλάβει ότι το όριο δεν εμφανίστηκε αυθαίρετα. Δεν χρειάζεται, όμως, κάθε «όχι» να μετατρέπεται σε ατελείωτη διαπραγμάτευση.
• Αναγνωρίζουμε το συναίσθημα χωρίς να αποσύρουμε το όριο. Μπορούμε να δεχτούμε τον θυμό, τη λύπη ή την απογοήτευση χωρίς να αλλάξουμε την απόφαση μόνο και μόνο για να σταματήσει η αντίδραση.
• Είμαστε όσο γίνεται συνεπείς. Αν το όριο αλλάζει ανάλογα με την ένταση της διαμαρτυρίας, το παιδί μαθαίνει ότι αξίζει να επιμένει λίγο περισσότερο. Συνέπεια, βέβαια, δεν σημαίνει ακαμψία: ένα όριο μπορεί να προσαρμοστεί όταν αλλάζουν οι συνθήκες ή οι ανάγκες της οικογένειας.
• Δίνουμε το παράδειγμα. Τα παιδιά μαθαίνουν να σέβονται τα όρια παρατηρώντας πρώτα πώς οι ενήλικες σέβονται τα δικά τους. 

Το ζητούμενο δεν είναι να έχουμε ένα παιδί που υπακούει αδιαμαρτύρητα. Είναι να το βοηθήσουμε να καταλάβει ότι μπορεί να εκφράζει αυτό που θέλει, να αντέχει όταν δεν γίνεται και, ταυτόχρονα, να αναγνωρίζει ότι απέναντί του υπάρχουν και άλλοι άνθρωποι με δικές τους ανάγκες και όρια.

Όταν στα όρια εμπλέκονται και άλλοι

Υπάρχει, όμως, και ένας τρίτος παράγοντας, όπως ανέφερε και η καλεσμένη του επεισοδίου. Ο «κάποιος άλλος» που εμφανίζεται την ώρα που προσπαθούμε να θέσουμε ή να διατηρήσουμε ένα όριο. Μπορεί να είναι ένας παππούς, μια γιαγιά, ένας φίλος, ένας συγγενής ή ένας άλλος γονιός που θα πει «άσ’ το, παιδί είναι», θα αναιρέσει το δικό μας «όχι» ή θα προσφέρει κρυφά αυτό που εμείς μόλις αρνηθήκαμε.

Δεν χρειάζεται, φυσικά, όλοι οι άνθρωποι γύρω μας να μεγαλώνουν τα παιδιά τους με τον ίδιο τρόπο ούτε να συμφωνούμε σε κάθε κανόνα. Κάθε οικογένεια έχει τις δικές της προτεραιότητες, συνήθειες και αντοχές. Χρειάζεται, όμως, να υπάρχει ένα βασικό κοινό έδαφος, ιδιαίτερα με τους ανθρώπους που αποτελούν μέρος της καθημερινότητας του παιδιού. Διαφορετικά, οι γονείς βρίσκονται διαρκώς στη θέση να υπερασπίζονται τις αποφάσεις τους και το παιδί λαμβάνει αντικρουόμενα μηνύματα.

Ο σεβασμός λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις. Όπως περιμένουμε από τους άλλους να μην ακυρώνουν τα όρια που έχουμε θέσει στο παιδί μας, έτσι και εμείς χρειάζεται να σεβόμαστε τους κανόνες μιας άλλης οικογένειας, ακόμη κι αν δεν θα κάναμε ακριβώς τις ίδιες επιλογές. Στο σπίτι κάποιου άλλου μπορεί να ισχύουν διαφορετικές ώρες, άλλοι κανόνες για τις οθόνες ή διαφορετικές συνήθειες γύρω από το φαγητό.

Τα πράγματα δυσκολεύουν περισσότερο όταν το παιδί μας βλέπει άλλα παιδιά να κάνουν κάτι που εμείς δεν επιτρέπουμε. Εκεί δεν χρειάζεται ούτε να κατηγορήσουμε την άλλη οικογένεια ούτε να μπούμε σε έναν αγώνα σύγκρισης. Μπορούμε να πούμε απλά: «Καταλαβαίνω ότι σου φαίνεται άδικο. Κάθε οικογένεια αποφασίζει τους δικούς της κανόνες. Στη δική μας οικογένεια έχουμε αποφασίσει αυτό».

Δεν αναζητούμε, λοιπόν, ανθρώπους που συμφωνούν μαζί μας σε όλα. Αναζητούμε σχέσεις μέσα στις οποίες μπορούμε να διαφωνούμε χωρίς να υπονομεύουμε ο ένας τον άλλον. Γιατί τα όρια χρειάζονται συνέπεια, αλλά χρειάζονται και ένα περιβάλλον που δεν τα μετατρέπει καθημερινά σε πεδίο μάχης.

5 ταινίες για τα όρια, τις επιλογές και την αυτονομία

• Πάντα στο Κόκκινο (Turning Red, 2022) -8+
  Μια πολύ καλή αφορμή για συζήτηση γύρω από την ανάγκη του παιδιού να μεγαλώσει, να διαφοροποιηθεί και να θέσει τα δικά του όρια απέναντι στις οικογενειακές προσδοκίες.
• Τα Μυαλά που Κουβαλάς (Inside Out, 2015) - 7+
  Μας θυμίζει ότι ο θυμός, η λύπη και η απογοήτευση δεν είναι συναισθήματα που πρέπει να εξαφανίσουμε. Το παιδί μπορεί να δυσφορεί μπροστά σε ένα όριο χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το όριο είναι λανθασμένο.
• Ψάχνοντας τον Νέμο (Finding Nemo, 2003) -6+
  Μια ιστορία για τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στην προστασία και την υπερπροστασία. Πότε ένα όριο κρατά το παιδί ασφαλές και πότε ο φόβος του γονιού δεν του επιτρέπει να δοκιμάσει τις δυνάμεις του;
• Ενκάντο: Ένας Κόσμος Μαγικός (Encanto, 2021) - 6+
  Για τους οικογενειακούς ρόλους, τις απαιτήσεις και το βάρος να ανταποκρινόμαστε διαρκώς στις προσδοκίες των άλλων.

Βιβλία για τα όρια, τα «όχι» και τα μεγάλα «θέλω»

Για παιδιά

• «Θέλω να ’ναι πάντα μέρα» - Ζηνοβία Βασιλειάδη, εικονογράφηση Μαρίνα Δημοπούλου, Εκδόσεις Καλειδοσκόπιο
  Τι θα συνέβαινε αν ο ήλιος έμενε συνεχώς στον ίδιο τόπο και δεν έφευγε ποτέ; Μια ιστορία για ένα μεγάλο «θέλω», τον κύκλο της ημέρας και της νύχτας, αλλά και την ανάγκη να μοιραζόμαστε — ακόμη και κάτι τόσο πολύτιμο όσο το φως του ήλιου. 
• «Τι είναι όχι;» - Ευτυχία Βαρσαμή, εικονογράφηση Γιούλη Μπέλλου, Εκδόσεις Ψυχογιός -3+
  Τρία παιδιά συναντούν μικρά και μεγάλα «όχι» στην καθημερινότητά τους και ανακαλύπτουν ότι η άρνηση δεν είναι πάντα τιμωρία ή απόρριψη. Μπορεί να γίνει αφορμή για να καταλάβουμε καλύτερα τον εαυτό μας, τους άλλους και τον τρόπο με τον οποίο συνυπάρχουμε. 

Για  γονείς

• «Το παιδί μου δεν με ακούει! Πώς να βάλω όρια χωρίς φωνές;» - Nina Bataille, Εκδόσεις Μεταίχμιο
  Ένας σύντομος, εικονογραφημένος και πρακτικός οδηγός που βοηθά τους γονείς να ερμηνεύσουν καλύτερα τις αντιδράσεις του παιδιού και να θέσουν όρια χωρίς αυταρχισμό. Βασίζεται σε τέσσερα χρήσιμα στοιχεία επικοινωνίας: συντομία, σαφήνεια, συνέπεια και ηρεμία. 
• «Παιδιά και οθόνες: 10 αρχές για μια ισορροπημένη σχέση με την τεχνολογία» - Jean M. Twenge, Εκδόσεις Κλειδάριθμος
  Ένα βιβλίο για ένα από τα πιο δύσκολα σύγχρονα όρια: τη χρήση κινητών, κοινωνικών δικτύων, παιχνιδιών και άλλων οθονών. Προτείνει δέκα βασικές αρχές για να διαμορφώσουν οι οικογένειες μια πιο ισορροπημένη σχέση με την τεχνολογία.  

Τα βιβλία δεν προσφέρουν μαγικές φράσεις που εξαφανίζουν κάθε αντίδραση. Μπορούν, όμως, να δώσουν στους ενήλικες ιδέες για νέους τρόπους επικοινωνίας και στα παιδιά έναν ασφαλή χώρο για να συζητήσουν τι σημαίνει «θέλω», «δεν θέλω», «μπορώ» και «μέχρι εδώ».

Τα όρια είναι ένα θέμα που δεν μπορεί να εξαντληθεί σε ένα επεισόδιο ή σε ένα άρθρο. Αφορά τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς, τους παππούδες και τις γιαγιάδες, αλλά και την κοινωνία μέσα στην οποία μεγαλώνει ένα παιδί. Ανοίγει συζητήσεις για την ασφάλεια, την αυτονομία, την ενσυναίσθηση, τη συνεργασία και την ευθύνη — τόσο των παιδιών όσο και των ενηλίκων.

Μερικές φορές χρειάζεται να αλλάξουμε ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο διατυπώνουμε ένα όριο. Αντί να επικεντρωνόμαστε μόνο σε αυτό που απαγορεύεται να κάνει το παιδί, μπορούμε να δηλώνουμε καθαρά τι θα κάνουμε εμείς: «Θα κρατήσω το χέρι σου όσο περνάμε τον δρόμο», «Θα κλείσουμε την τηλεόραση σε πέντε λεπτά». Έτσι δεν παρακαλάμε το παιδί να συμφωνήσει· του δείχνουμε με ηρεμία πού βρίσκεται το όριο και ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη να το διατηρήσει. Η σαφής, ήρεμη και συνεπής διατύπωση βοηθά τα παιδιά να γνωρίζουν τι να περιμένουν και να αισθάνονται μεγαλύτερη ασφάλεια.

Το παιδί μπορεί να θυμώσει, να απογοητευτεί ή να θεωρήσει ένα όριο …άδικο. Αυτή η αντίδραση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το όριο ήταν λανθασμένο. Το  ζητούμενο δεν είναι να λέμε περισσότερα «όχι», αλλά να επιλέγουμε ποια από αυτά είναι πραγματικά απαραίτητα και να μπορούμε να τα στηρίζουμε με σαφήνεια, συνέπεια και σεβασμό. Άλλωστε το όριο δεν είναι το αντίθετο της αγάπης. Κάθε άλλο! Είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους η αγάπη αναλαμβάνει την ευθύνη της.