Από την ανεργία στην ακρίβεια: πώς άλλαξαν τα προβλήματα που θεωρούν σημαντικότερα οι πολίτες

Η ακρίβεια αποτελεί σήμερα, με μεγάλη διαφορά, το σημαντικότερο πρόβλημα που οι πολίτες θεωρούν ότι αντιμετωπίζει η Ελλάδα. Ακολουθούν η γενικότερη οικονομική κατάσταση και η διεθνής κατάσταση. Η εικόνα δεν ήταν πάντοτε αυτή. Μέσα σε μία δεκαετία, οι προτεραιότητες της ελληνικής κοινωνίας μετατοπίστηκαν σημαντικά, ακολουθώντας τις διαδοχικές οικονομικές, υγειονομικές και γεωπολιτικές κρίσεις.

Για να παρακολουθήσουμε αυτή την εξέλιξη, χρησιμοποιούμε τα στοιχεία του Ευρωβαρόμετρου για την περίοδο 2016–2026. Η ερώτηση που τίθεται στους συμμετέχοντες είναι συγκεκριμένη:

«Ποια θεωρείτε ότι είναι τα δύο σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει αυτή τη στιγμή η χώρα μας;»

Οι ερωτώμενοι καλούνται να επιλέξουν δύο μόνο προβλήματα από έναν κατάλογο που περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, την αύξηση των τιμών και το κόστος ζωής, την οικονομική κατάσταση, την ανεργία, το στεγαστικό, τη φορολογία, το κρατικό χρέος, τη μετανάστευση, την υγεία και τη διεθνή κατάσταση.

Η ακριβής διατύπωση της ερώτησης έχει ιδιαίτερη σημασία για την ερμηνεία των αποτελεσμάτων. Οι πολίτες δεν ερωτώνται εάν θεωρούν ότι υπάρχει ή όχι κάποιο πρόβλημα. Καλούνται να επιλέξουν, ανάμεσα σε πολλά, τα δύο σημαντικότερα προβλήματα της συγκεκριμένης χρονικής στιγμής. Επομένως, ένα χαμηλό ποσοστό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το συγκεκριμένο πρόβλημα έχει εξαφανιστεί ή ότι δεν απασχολεί καθόλου την κοινωνία. Σημαίνει κυρίως ότι θεωρείται λιγότερο επείγον ή λιγότερο έντονο σε σύγκριση με τα υπόλοιπα προβλήματα της λίστας.

Ελλάδα: από την ανεργία στην πίεση του κόστους ζωής

Το ελληνικό γράφημα αποτυπώνει μια εντυπωσιακή αλλαγή στην ιεράρχηση των προβλημάτων. Το 2016, η ανεργία αποτελούσε με μεγάλη διαφορά το σημαντικότερο πρόβλημα της χώρας, καθώς την επέλεγε περίπου το 55% των ερωτηθέντων. Ακολουθούσε η οικονομική κατάσταση, με ποσοστό περίπου 40%, ενώ το κρατικό χρέος βρισκόταν λίγο πάνω από το 25%.

Η εικόνα αυτή αντανακλούσε τις συνθήκες της οικονομικής κρίσης: υψηλή ανεργία, δημοσιονομική πίεση και γενικευμένη αβεβαιότητα για την πορεία της οικονομίας. Στα χρόνια που ακολούθησαν, όμως, η σημασία της ανεργίας μειώθηκε σταθερά. Από περίπου 55% το 2016 υποχώρησε κοντά στο 20% το 2022 και λίγο πάνω από το 10% το 2026.

Ανάλογη πτώση παρουσιάζει το κρατικό χρέος. Ενώ στην αρχή της περιόδου το επέλεγε περίπου ένας στους τέσσερις πολίτες, στο τέλος της δεκαετίας το ποσοστό του βρίσκεται κοντά στο 10%. Τα δύο αυτά προβλήματα, τα οποία χαρακτήρισαν την περίοδο της οικονομικής κρίσης, δεν εξαφανίστηκαν, αλλά έχασαν την κυρίαρχη θέση που κατείχαν στην αντίληψη των πολιτών.

Η υγεία ακολουθεί μια διαφορετική, περισσότερο συγκυριακή πορεία. Μέχρι το 2019 βρισκόταν σε σχετικά χαμηλά επίπεδα. Με την έναρξη της πανδημίας, όμως, εκτοξεύθηκε πάνω από το 40% και έγινε ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της χώρας. Μετά το 2021, καθώς η οξεία φάση της υγειονομικής κρίσης υποχώρησε, μειώθηκε και η σχετική ανησυχία των πολιτών. Το 2026 η υγεία βρίσκεται ξανά περίπου στο 11%.

Η μεγαλύτερη μεταβολή καταγράφεται από το 2022 και μετά. Η αύξηση των τιμών, ο πληθωρισμός και το κόστος ζωής περνούν καθαρά στην πρώτη θέση. Στην τελευταία μέτρηση, η ακρίβεια επιλέγεται από περισσότερο από το ήμισυ των ερωτηθέντων, ενώ η οικονομική κατάσταση ακολουθεί με περίπου 26%.

Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι η οικονομική ανασφάλεια δεν εξαφανίστηκε, αλλά άλλαξε μορφή. Στα χρόνια της κρίσης, η βασική αγωνία ήταν η εύρεση ή η διατήρηση μιας θέσης εργασίας. Σήμερα, το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι κατά πόσο το εισόδημα από αυτή την εργασία επαρκεί για την κάλυψη των καθημερινών εξόδων.

Παράλληλα, η διεθνής κατάσταση ενισχύεται αισθητά και φθάνει περίπου στο 19% το 2026. Η αύξηση αυτή αντανακλά τη μεγαλύτερη παρουσία των πολέμων, των γεωπολιτικών εντάσεων και της διεθνούς αβεβαιότητας στην καθημερινή δημόσια συζήτηση.

Αντίθετα, το στεγαστικό παραμένει πολύ χαμηλά στις επιλογές των Ελλήνων, παρά το γεγονός ότι βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο της πολιτικής αντιπαράθεσης και της δημόσιας συζήτησης. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει στεγαστικό πρόβλημα. Ενδέχεται οι πολίτες να το αντιλαμβάνονται ως μέρος του γενικότερου προβλήματος της ακρίβειας, των ενοικίων και της μείωσης της αγοραστικής τους δύναμης. Όταν, λοιπόν, έχουν τη δυνατότητα να επιλέξουν μόνο δύο απαντήσεις, προτιμούν την ευρύτερη κατηγορία του κόστους ζωής.

Ευρωπαϊκή Ένωση: κοινές τάσεις, αλλά μικρότερη ένταση

Το γράφημα του ευρωπαϊκού μέσου όρου παρουσιάζει αρκετές κοινές τάσεις με την Ελλάδα, αλλά και σημαντικές διαφορές ως προς την έντασή τους.

Το 2016, η ανεργία αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με ποσοστό λίγο πάνω από 30%. Παράλληλα, η μετανάστευση βρισκόταν περίπου στο 26%, αντανακλώντας τη μεταναστευτική και προσφυγική κρίση της περιόδου.

Στη συνέχεια, η ανεργία υποχώρησε σταδιακά και το 2026 βρίσκεται περίπου στο 8%. Η μετανάστευση ακολούθησε πιο ασταθή πορεία: μειώθηκε σε ορισμένες περιόδους, επανήλθε προσωρινά σε υψηλότερα επίπεδα και στη συνέχεια περιορίστηκε ξανά.

Η υγεία παρουσίασε και στην ΕΕ την ίδια απότομη άνοδο κατά την πανδημία. Το 2020 έφθασε περίπου στο 44%, ξεπερνώντας προσωρινά σχεδόν όλα τα υπόλοιπα προβλήματα. Μετά το 2021, όμως, υποχώρησε γρήγορα σε χαμηλότερα επίπεδα.

Από το 2022 και μετά, η αύξηση των τιμών και το κόστος ζωής κυριαρχούν και στον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Το ποσοστό ξεπέρασε το 50% στην κορύφωση της πληθωριστικής κρίσης και, παρότι στη συνέχεια μειώθηκε, παραμένει πρώτο, περίπου στο 36% το 2026.

Η οικονομική κατάσταση βρίσκεται στη δεύτερη θέση, αλλά σε αρκετά χαμηλότερο επίπεδο από ό,τι στην Ελλάδα. Παράλληλα, προβλήματα όπως το στεγαστικό, η μετανάστευση, η υγεία και η διεθνής κατάσταση εμφανίζονται περισσότερο μοιρασμένα, χωρίς ένα από αυτά να κυριαρχεί απόλυτα μετά την ακρίβεια.

Η Ελλάδα εμφανίζεται περισσότερο επικεντρωμένη στην οικονομική καθημερινότητα

Η σύγκριση των δύο γραφημάτων δείχνει έναν σαφή παραλληλισμό. Τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η ανεργία υποχώρησε, η υγεία κορυφώθηκε προσωρινά κατά την πανδημία και η ακρίβεια πέρασε στην πρώτη θέση μετά το 2022.

Η βασική διαφορά βρίσκεται στην ένταση. Το 2026, η αύξηση των τιμών και το κόστος ζωής αναφέρονται από περισσότερο από το 50% των Ελλήνων, έναντι περίπου 36% στον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η οικονομική κατάσταση απασχολεί επίσης περισσότερο τους Έλληνες από ό,τι το σύνολο των Ευρωπαίων.

Η ελληνική κοινή γνώμη εμφανίζεται, επομένως, πιο έντονα επικεντρωμένη στην καθημερινή οικονομική πίεση. Η ακρίβεια δεν παρουσιάζεται απλώς ως ένα από τα προβλήματα της χώρας, αλλά ως το πρόβλημα που υπερκαλύπτει σχεδόν όλα τα υπόλοιπα.

Την ίδια στιγμή, ορισμένα προβλήματα που κυριαρχούν στη δημόσια και πολιτική συζήτηση, όπως το στεγαστικό και η κατάσταση του συστήματος υγείας, δεν εμφανίζονται στις πρώτες θέσεις των αξιολογήσεων. Η απόσταση αυτή δεν αποδεικνύει ότι οι πολίτες τα θεωρούν ασήμαντα. Δείχνει ότι, όταν αναγκάζονται να περιορίσουν την απάντησή τους σε δύο μόνο προβλήματα, προτάσσουν εκείνα που βιώνουν ως πιο άμεσα και πιεστικά.

Τα μέσα ενημέρωσης και η πολιτική αντιπαράθεση επηρεάζουν αναπόφευκτα τη δημόσια συζήτηση. Η εκτεταμένη κάλυψη της ακρίβειας αντανακλά την πραγματική ανησυχία της κοινωνίας, αλλά ενδέχεται ταυτόχρονα να την ενισχύει, διατηρώντας το πρόβλημα διαρκώς στο προσκήνιο. Η κατεύθυνση αυτής της σχέσης δεν μπορεί να αποδειχθεί μόνο από τα συγκεκριμένα γραφήματα, τα οποία καταγράφουν τις επιλογές των πολιτών και όχι τους λόγους που τις διαμορφώνουν.

Συμπέρασμα: τα προβλήματα δεν εξαφανίζονται, αλλάζει όμως η έντασή τους

Η διατύπωση της ερώτησης του Ευρωβαρόμετρου οδηγεί αναπόφευκτα στην ανάδειξη προβλημάτων. Οι συμμετέχοντες καλούνται να επιλέξουν τα δύο σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η χώρα τους εκείνη τη στιγμή. Επομένως, σε κάθε μέτρηση θα υπάρχουν προβλήματα που θα καταλαμβάνουν την πρώτη και τη δεύτερη θέση.

Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι αν υπάρχουν ή δεν υπάρχουν προβλήματα. Σε κάθε κοινωνία και σε κάθε χρονική περίοδο θα υπάρχουν. Το ουσιαστικό είναι ποια προβλήματα θεωρούνται πιο πιεστικά, ποια υποχωρούν και ποια περνούν σε δεύτερο πλάνο.

Το 2016, η ανεργία και το κρατικό χρέος κυριαρχούσαν στην ελληνική κοινωνία. Κατά την πανδημία, η υγεία βρέθηκε προσωρινά στην κορυφή. Σήμερα, η ακρίβεια και το κόστος ζωής έχουν πάρει τη θέση τους.

Η μεγάλη υποχώρηση της ανεργίας αποτελεί θετική εξέλιξη. Δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι έχει εξαφανιστεί η οικονομική ανασφάλεια. Η ανασφάλεια έχει μετατοπιστεί: από τον φόβο ότι κάποιος δεν θα βρει εργασία, στον φόβο ότι ακόμη και αν εργάζεται, το εισόδημά του δεν θα επαρκεί για να καλύψει τις βασικές ανάγκες.

Τα γραφήματα, συνεπώς, δεν περιγράφουν μια κοινωνία χωρίς προβλήματα σε κάποια περίοδο και με προβλήματα σε κάποια άλλη. Αποτυπώνουν τη διαρκή μεταβολή της έντασης και της ιεράρχησής τους: άλλα προβλήματα γίνονται πιο οξυμένα, άλλα πιο ήπια και άλλα παραμένουν υπαρκτά, αλλά επισκιάζονται προσωρινά από εκείνα που οι πολίτες βιώνουν ως πιο επείγοντα.