Ο χαμένος ρομαντισμός των μικρών αγγελιών

Οι «Μικρές αγγελίες» ήταν μία κοινωνική, ιστορικής πλέον αξίας σειρά αυτοτελών επεισοδίων, που προβλήθηκε από την ΕΡΤ2 πριν από σχεδόν 40 χρόνια (το 1985). Κάθε επεισόδιο αποτελούσε μία ξεχωριστή αφήγηση, εστιάζοντας στη διάσταση των διαπροσωπικών σχέσεων και σατιρίζοντας όψεις της καθημερινής αστικής ζωής με αφορμή μικρές αγγελίες που δημοσιεύονταν στις εφημερίδες από ανθρώπους, οι οποίοι είτε ήθελαν να πουλήσουν κάποιο αντικείμενο είτε βρίσκονταν σε αναζήτηση κάποιου είδους ανθρώπινης διάδρασης.

Το retrodb.gr μας βοηθάει να θυμηθούμε κάποιες χαρακτηριστικές ιστορίες: Την προσπάθεια κάποιων να «ξεγράψουν» ένα συγγενικό πρόσωπο, με απώτερη επιδίωξη να του φάνε την περιουσία. Μία απαγωγή σκύλου, με σκοπό να ζητηθούν λύτρα. Την απόφαση δύο φίλων, εκ πεποιθήσεως γεροντοπαλίκαρων, να γυρέψουν γυναικεία συντροφιά για τις καλοκαιρινές διακοπές τους, με τη μητέρα του ενός να μπερδεύεται στην υπόθεση και τελικά αυτή να εξελίσσεται απροσδόκητα. Την προσπάθεια μίας ξεπεσμένης αρχοντικής οικογένειας να πουλήσει ένα παλαιό έπιπλο με απόλυτη εχεμύθεια (για την αποφυγή της ντροπής). Την ιστορία ενός τύπου που πουλάει κασέτες, αλλά έχει για χόμπι το σαξόφωνο, που όταν θα χρειαστεί από ανάγκη να το πουλήσει, θέτει ως προϋπόθεση ότι όποιος το πάρει θα πρέπει να το αγαπάει σαν από πάντα δικό του.

Μικρές αγγελίες εξακολουθούν να υπάρχουν και σήμερα. Ορισμένες τοπικές, ως επί το πλείστον, εφημερίδες φιλοξενούν ακόμα, δωρεάν ή επί πληρωμή, αγγελίες κυρίως για εργασία, ακίνητα και τοπικές υπηρεσίες. Ωστόσο, οι αλλαγές που έχουν επέλθει σε σχέση με το παρελθόν είναι ριζικές. Κατά πρώτον, έχει αλλάξει το μέσο αναπαραγωγής, δεδομένου ότι υφίσταται σχεδόν πλήρη μετάβαση από την έντυπη (σε σελίδες εφημερίδων) δημοσίευση αγγελιών με ανάμεικτο περιεχόμενο στην ψηφιακή ανάρτηση σε εξειδικευμένες πλατφόρμες και marketplaces στο διαδίκτυο, αναλόγως σκοπού και target group (αυτοκίνητα, ακίνητα, εργασία, μεταχειρισμένα αντικείμενα, υπηρεσίες, γνωριμίες, κ.ά.).

Η συγκεκριμένη εξέλιξη συμπορεύεται άρρηκτα και με τον εκ θεμελίων διαφορετικό τρόπο σύνταξης των αγγελιών. Παλαιότερα, η δημοσίευσή τους γινόταν αποκλειστικά χειρόγραφα, με τους ενδιαφερόμενους να επισκέπτονται τα κεντρικά γραφεία εφημερίδων ή τα υποκαταστήματά τους και να γράφουν τα κείμενά τους σε ειδικά έντυπα, πληρώνοντας -άκουσον, άκουσον- με το γράμμα, τη λέξη ή τις σειρές. Σε μία πιο σύγχρονη εκδοχή εκείνων των αλησμόνητων εποχών, χάρη στην τότε προοδευτική εξάπλωση των τηλεπικοινωνιών, οι αγγελίες μπορούσαν να δοθούν και τηλεφωνικά, ενώ η πληρωμή γινόταν συχνά με αντικαταβολή ή φυσική τραπεζική κατάθεση. Σε κάθε περίπτωση, η αγγελία έπρεπε να σταλεί ημέρες πριν από την προγραμματισμένη δημοσίευση και αν υπήρχε τυπογραφικό ή άλλο λάθος στο περιεχόμενο, έπρεπε να περιμένεις καρτερικά την επόμενη έκδοση για να σπεύσεις στη διόρθωσή του.

Σήμερα, γίνεται άμεση ενημέρωση: Οι αγγελίες μπορούν να δημοσιευθούν, να τροποποιηθούν ή να διαγραφούν εντός ολίγων λεπτών μέσα από το διαδικτυακό προφίλ του χρήστη, ο οποίος μπορεί ανά πάσα στιγμή να λάβει ειδοποιήσεις, όταν εκδηλωθεί κάποιο ενδιαφέρον για την αγγελία του. Η παραδοσιακή, πολλές φορές άμεση και προσωπική σχέση που ανέπτυσσε ο συντάκτης της αγγελίας με το μέσο δημοσίευσης έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί.

Επίσης, έχουν αλλάξει κάθετα η δομή και το περιεχόμενο των αγγελιών: Από εκεί που η πληροφόρηση δινόταν αποκλειστικά με περιγραφικό και όσο το δυνατόν πιο λακωνικό τρόπο (για οικονομικούς κυρίως λόγους, αφού, όπως είπαμε, το κόστος δημοσίευσης πήγαινε με τον αριθμό των λέξεων), σήμερα η ανάρτηση των αγγελιών συνοδεύεται από πλούσιο περιεχόμενο, πολλές φωτογραφίες, βίντεο, αξιολογήσεις, δυνατότητα άμεσης επικοινωνίας μέσω chat και λεπτομερή φίλτρα αναζήτησης. Η συγκεκριμένη εξέλιξη δίνει, συνάμα, και μία έντονη πρόγευση των σημαντικών αλλαγών που έχουν επέλθει και σε κοινωνικό επίπεδο.

Οι μικρές αγγελίες παλαιότερα αποτελούσαν και έναν τρόπο ανακάλυψης «τυχαίων» ευκαιριών: Διάβαζες ολόκληρη την ειδική σελίδα της εφημερίδας (επί σκοπώ ή απλώς για να σκοτώσεις τον χρόνο σου) και συχνά έβρισκες κάτι ενδιαφέρον, που ίσως δεν έψαχνες, αλλά σε έβαζε σε σκέψεις να φλερτάρεις με την απόκτησή του. Όχι με την έννοα του σύγχρονου στυγνού καταναλωτισμού, που σε ωθεί να αγοράζεις ακατάπαυστα πέρα από τις ανάγκες σου, αλλά της γνήσιας περιέργειας ή της χομπίστικης ενασχόλησης του παθιασμένου συλλέκτη, σαν σε βόλτα σε υπαίθρια αγορά, όπου πωλούνται μεταχειρισμένα είδη, αντίκες, σπάνια παλιά αντικείμενα και διάφορα άλλα προϊόντα (από ρούχα και δίσκους βινυλίου -άγνωστη φράση για τη Gen Z- μέχρι έπιπλα και ρετρό ηλεκτρικές συσκευές) σε χαμηλές τιμές ευκαιρίας.

Σήμερα, οι πλατφόρμες μικρών αγγελιών λειτουργούν περισσότερο σαν «έξυπνες» μηχανές αναζήτησης, δίνοντας τη δυνατότητα στοχευμένου εντοπισμού με συγκεκριμένες λέξεις-κλειδιά και στη βάση εξατομικευμένων προτάσεων με βάση το ηλεκτρονικό ιστορικό ή τις καταγεγραμμένες (αλγοριθμικά) προτιμήσεις σου. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η εμπειρία έχει γίνει σίγουρα πολύ πιο personalised, γρήγορη και αποδοτική, αλλά όμως έχει χαθεί σε μεγάλο βαθμό η αίσθηση της άγνωστης περιπλάνησης, ακόμα και του αθώου ρομαντισμού που θα λέγαμε ότι χαρακτήριζε τις κλασσικές έντυπες μικρές αγγελίες αλλοτινών εποχών.

Και όχι μόνο αυτό. Η μανία της ασφάλειας, ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα των σύγχρονων κοινωνιών, που από αγαθό θεμελιώδους ανθρώπινης ανάγκης έχει πάρει διαστάσεις υπερβολικής επιδίωξης σε ένα περιβάλλον που κυριαρχείται από αμέτρητους φόβους και κινδύνους, σε βαθμό να επηρεάζεται η ελευθερία και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε ολόκληρο τον κόσμο, είναι διάχυτη και στο ψηφιακό σύμπαν των μικρών αγγελιών, όπου οι περισσότερες πλατφόρμες διέπονται από αυστηρούς όρους και προϋποθέσεις και προσφέρουν επαλήθευση χρηστών, συστήματα αναφοράς απατών, αποκλεισμούς κακής χρήσης και συμβουλές για ασφαλείς συναλλαγές.

Στην αιχμή του δόρατος βρίσκεται η περιφρούρηση της ιδιωτικότητας, στον καιρό της ηγεμονίας του GDPR. Πριν, η επικοινωνία μεταξύ των ενδιαφερόμενων γινόταν μόνο με τηλέφωνο, που σήμαινε δημοσιοποίηση του προσωπικού αριθμού (που αλήθεια είναι ότι συχνά σε εξέθετε σε ανεπιθύμητες κλήσεις ή φάρσες), ή, ως ύψιστο μέτρο ασφάλειας, μέσω των «θυρίδων» της εφημερίδας. Πλέον, έχουν ενσωματωθεί φόρμες επικοινωνίας και συστήματα εσωτερικών μηνυμάτων στις πλατφόρμες, επιτρέποντας στους χρήστες να μιλούν ακόμα και ανώνυμα μέσω emails και πίσω από avatars και ευφάνταστα usernames μέχρι να καταλήξουν σε συμφωνία. Στις περισσότερες περιπτώσεις, δε, χωρίς καν την ανάγκη να συναντηθούν από κοντά για την ολοκλήρωση της συναλλαγής, ακόμα κι αν διαμένουν στην ίδια πόλη, αφού αυτή διεκπεραιώνεται μέσω σημείων αυτόματης παραλαβής και οι πληρωμές γίνονται με e-banking.

Οι διαπροσωπικές συνευρέσεις που επιφύλασσαν οι παλιές μικρές αγγελίες -σίγουρα όχι πάντα επιτυχείς, αλλά που στο background της συναλλαγής μπορεί να έδιναν έναυσμα μέχρι και για «ό,τι ήθελε προκύψει»- αποτελούν λείψανο στο μουσείο αναμνήσεων του παρελθόντος. Στα παλιά χρόνια, η αναζήτηση ενός μεταχειρισμένου αυτοκινήτου ή ό,τι άλλου εκκινούσε κατά κανόνα από μία τηλεφωνική συνομιλία, όπου άκουγες τον τόνο της φωνής του συνομιλητή, καταλάβαινες τη διάθεσή του, συχνά μοιραζόσουν μία μικρή ιστορία (π.χ. γιατί πουλάει το αυτοκίνητο) και μέσα από τη διαδικασία μίας τέτοιας απροσχημάτιστης αλληλεπίδρασης, μπορούσες να αξιολογήσεις την ειλικρίνεια και να χτίσεις μία σχέση πάνω στην αυθεντικότητα της στιγμής. Στη συνάντηση που ακολουθούσε, η τελική συμφωνία έκλεινε με μία χειραψία, περαιτέρω συζήτηση και, ίσως, έναν καφέ (εγώ, πάντως, κάπως έτσι πούλησα τη μηχανή μου πριν από αρκετά χρόνια).

Πλέον, η επικοινωνία έχει γίνει ασύγχρονη, στεγνή και αποστειρωμένη, μέσω γραπτών μηνυμάτων και συχνά χρησιμοποιώντας αυτοματοποιημένες απαντήσεις της ίδιας της πλατφόρμας. Ο άλλος δεν είναι πλέον άνθρωπος με όνομα και ιστορία, αλλά ένα username, ένα ανώνυμο και μάλλον αδιάφορο προφίλ. Η εμπιστοσύνη έχει μηχανοποιηθεί: Δεν εμπιστευόμαστε τον άνθρωπο, αλλά τα αστέρια αξιολόγησής του, τον αριθμό επιτυχημένων συναλλαγών και τις γραπτές κριτικές αγνώστων. Η ψηφιοποίηση των μικρών αγγελιών μετέτρεψε μία βαθιά κοινωνική και ανθρώπινη διαδικασία σε τυποποιημένες αλγοριθμικές συναλλαγές, που και αυτές με τον τρόπο τους συμβάλουν στη σημερινή ανθρώπινη αποξένωση και την αποπροσωποποίηση των σχέσεων.

Παρότι διακρίνονται κάποιες μοντέρνες τάσεις (live stream shopping, creator-led & peer-to-peer communities, conversational commerce, κ.λπ.), οι οποίες επιχειρούν να μεταφέρουν κάπως την εμπειρία του παραδοσιακού παζαριού ή της λαϊκής αγοράς στην οθόνη, δεν είναι καθόλου σίγουρο αν θα μπορέσουν πραγματικά στο τέλος της ημέρας να επαναφέρουν την αληθινή ουσία της ανθρώπινης επαφής, την πραγματική αίσθηση της κοινότητας και της διαπροσωπικής εμπιστοσύνης, που φθίνουν ανησυχητικά.