200 χρόνια νηπιαγωγείο: Η επανάσταση που ξεκίνησε από έναν «κήπο παιδιών»

Φέτος συμπληρώνονται 200 χρόνια από τη θεωρητική θεμελίωση του νηπιαγωγείου η οποία αποδίδεται στον Γερμανό παιδαγωγό Friedrich Fröbel. Ο Fröbel γεννήθηκε το 1782 στο Oberweissbach της Θουριγγίας. Καθώς η μητέρα του πέθανε όταν ήταν εννέα μηνών, έζησε κάμποσα χρόνια χωρίς φροντίδα μέχρι που τον ανέλαβε ένας θείος του. Η μοναξιά της παιδικής του ηλικίας στο δάσος της μικρής πόλης εμβάθυνε τη σχέση του με τη φύση, κεντρικό θέμα στη φιλοσοφία του. Ο Fröbel σπούδασε στην Ιένα, εκπαιδεύτηκε ως δάσκαλος στη Φρανκφούρτη και υπήρξε μαθητής του γνωστού Ελβετού παιδαγωγού Johann Heinrich Pestalozzi. Το 1817 ίδρυσε σχολείο στο Keilhau της Θουριγγίας, όπου δοκίμασε να εφαρμόσει τις ιδέες του που ήταν επηρεασμένες από τον γερμανικό Ρομαντισμό και ειδικότερα από τη γνωριμία του με τον Kant, τον Goethe και τον Schiller τους οποίους είχε συναντήσει στην Ιένα. Είχε επηρεαστεί επίσης από τον Fichte και —σύμφωνα με την καθηγήτρια στο Wellesey College Barbara Beatty— από τον Schelling, από όπου άντλησε την έννοια της αλληλοσύνδεσης όλων των πραγμάτων. Η κεντρική έννοια της αντίληψής του για την παιδαγωγική ήταν η Ενότητα (Einheit), δηλαδή το ότι το παιδί, η φύση, ο Θεός και η κοινωνία αποτελούν ενιαίο σύνολο. Σύμφωνα με τον Fröbel, η εκπαίδευση δεν «διδάσκει» αλλά βοηθά το παιδί να αναπτυχθεί σύμφωνα με τους νόμους της φύσης· ο δάσκαλος είναι κηπουρός, το παιδί είναι δέντρο. Το 1826 ο Friedrich Froebel δημοσίευσε το βιβλίο «Die Menschenerziehung» [Η εκπαίδευση του ανθρώπου] όπου ανάλυε τη μέθοδο της παιχνιδοκεντρικής μάθησης και τη σημασία της πρώιμης παιδικής ηλικίας. Αυτό το βιβλίο ήταν το ιδρυτικό κείμενο του νηπιαγωγείου.

Ωστόσο, ο Froebel δεν κατάφερε να ανοίξει το πρώτο νηπιαγωγείο παρά 11 χρόνια αργότερα. Κι ενώ αρχικά το ονόμασε Ίδρυμα Φροντίδας Παιδιών και Νέων, αργότερα, το 1840, άλλαξε το όνομα σε Kindergarten — «κήπο των παιδιών». Ήταν το πρώτο σχολείο που απευθυνόταν σε παιδιά κάτω των επτά ετών. Αν και σύμφωμα με την κοινή αντίληψη της εποχής ήταν άσκοπο να εκπαιδεύονται νήπια που δεν είχαν την ικανότητα να συγκεντρωθούν, ο Fröbel επέμεινε: ανέπτυξε μια σειρά εκπαιδευτικών παιχνιδιών, τα Gaben (δώρα) — πράγμα που σήμαινε αφενός «δώρο που δίνεται στο παιδί για να παίξει», αφετέρου η αναγνώριση ότι κάθε παιδί φέρει έμφυτα «δώρα»— και δίδασκε τα νήπια διάφορες δεξιότητες. Τα δώρα περιλάμβαναν μαλακές μπάλες και ξύλινα τουβλάκια σχεδιασμένα να αποκαλύπτουν γεωμετρικές και μαθηματικές σχέσεις μέσα από τη χειραπτική εξερεύνηση. Τα πρώτα δώρα είχε κατασκευάσει ο ξυλουργός Johann Christoph Löhn, από οξιά της περιοχής Erzgebirge. Παράλληλα, ο Fröbel εισήγαγε τις Beschäftigungen (ασχολίες) με πηλό, άμμο, χαρτοκοπτική, ύφανση και άλλες δραστηριότητες δημιουργικής έκφρασης, καθώς και τον κύκλο: τα παιδιά κάθονται μαζί σε κύκλο, ως σύμβολο της κοινότητας και της ισότητας. Ο Fröbel εισηγήθηκε την υποχρεωτική εκπαίδευση των νηπιαγωγών, σε μια εποχή που οποιοσδήποτε με στοιχειώδη μόρφωση μπορούσε να αναλάβει τον ρόλο δασκάλου δημοτικού σχολείου.

Το 1851 το πρωσικό καθεστώς εξέδωσε διάταγμα που απαγόρευε όλα τα νηπιαγωγεία Fröbel: ο υπουργός Παιδείας Karl von Raumer τα κατήγγειλε ως εστίες «αθεϊστικής και σοσιαλιστικής ανατροπής». Ο Fröbel πέθανε το 1852, λίγους μήνες μετά την απαγόρευση, χωρίς να δει την άρσή της το 1860. Ωστόσο, μετά την απαγόρευση, η Bertha von Marenholtz-Bülow ξεκίνησε εκστρατεία διάδοσης του νηπιαγωγείου στην Ευρώπη ιδρύοντας νηπιαγωγεία στην Αγγλία, στη Γαλλία, στο Βέλγιο και στην Ιταλία. Την ίδια εποχή, η Bertha και ο Johannes Ronge, εξόριστοι μετά τις επαναστάσεις του 1848, ίδρυσαν το 1851 στην πλατεία Tavistock του Λονδίνου το πρώτο νηπιαγωγείο σε αγγλόφωνη χώρα. Στις ΗΠΑ, η Margarethe Meyer Schurz ίδρυσε νηπιαγωγείο για παιδιά γερμανόφωνων μεταναστών στο Watertown του Wisconsin το 1856. Η Elizabeth Palmer Peabody (1804-1894) ίδρυσε νηπιαγωγείο στη Βοστόνη, μετέφρασε βιβλία του Fröbel στα αγγλικά και οργάνωσε ινστιτούτο κατάρτισης νηπιαγωγών.

Ο Fröbel επηρέασε η Maria Montessori και τον Rudolf Steiner. Μεταξύ των παιδιών που μεγάλωσαν με τα πρώτα Spielgaben αναφέρεται ο Frank Lloyd Wright, ο Paul Klee και ο Buckminster Fuller.

Το πρώτο νηπιαγωγείο λειτούργησε στον ελληνικό χώρο μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, το 1830. Τότε ο Ελβετός φιλέλληνας Franz Hildner ίδρυσε στη Σύρο το «Φιλελληνικόν Παιδαγωγείον», στο οποίο λειτουργούσε και τμήμα νηπιαγωγείου για παιδιά 2-6 ετών. Αλλά, το πρώτο οργανωμένο ελληνικό νηπιαγωγείο με τη σύγχρονη παιδαγωγική έννοια, θεωρείται εκείνο που ίδρυσε η Αικατερίνη Λασκαρίδου στην Αθήνα το 1897, με την ονομασία «Πρότυπος Νηπιακός Κήπος». Συνδεόταν με το Διδασκαλείο Νηπιαγωγών και εφάρμοζε τη φροεβελιανή (Fröbel) μέθοδο. Το ελληνικό κράτος είχε μόλις ρυθμίσει θεσμικά την προσχολική αγωγή: το 1896 εκδόθηκε το διάταγμα «Περί συστάσεως Νηπιαγωγείων».