Τι είναι η ακτιβιστική ευθυνοφιλία;

Προκήρυξη φιλοπαλαιστίνιων ακτιβιστών που μου δόθηκε πρόσφατα στον δρόμο κατέληγε ως εξής: «Κανείς μας δεν είναι ελεύθερος, μέχρι να είμαστε όλοι ελεύθεροι». Η βαρυσήμαντη δήλωση παραπέμπει στις δυσμενείς συνθήκες στη Γάζα και στην ανάγκη να βελτιωθούν. Χωρίς πιθανότατα να το γνωρίζουν, αυτοί οι ακτιβιστές αποδεικνύονται αυθεντικοί εκφραστές του ιδανικού της «άπειρης ευθύνης». Ο επινοητής αυτής της έννοιας, ο Γάλλος, λιθουανοεβραϊκής καταγωγής, φιλόσοφος, Εμανουέλ Λεβινάς, ισχυρίζεται ότι η ίδια η ανθρωπινότητά μας, στην καλύτερή της εκδοχή, συνίσταται ουσιωδώς στην άνευ ορίων και προϋποθέσεων ανάληψη ευθύνης για το σύνολο των συνανθρώπων μας.

Κατ’ εξοχήν πρότυπο αυτού του τύπου υπευθυνότητας υπήρξε ο Ιησούς. Ένας παναθώος που, σύμφωνα με τη χριστιανική θρησκεία, θυσιάστηκε για τις αμαρτίες όλων μας. Πώς μπορεί άραγε να μεταφραστεί αυτό το πρότυπο για εμάς τους θνητούς στο εδώ και τώρα; Για παράδειγμα, αν κάποιος, προτού εγκαταλείψει την παραλία που έκανε το μπάνιο του, μαζέψει όλα τα σκουπίδια των υπόλοιπων λουομένων, τότε, ναι, μπορεί δικαίως να του αναγνωριστεί ότι επέδειξε «άπειρη ευθύνη». Πόσο μάλλον αν το κάνει χαρωπά και ταπεινά, χωρίς «εναρετιστική» ξινίλα και υπεροψία.

Η ιουδαιοχριστιανική μας παράδοση έχει εξελιχθεί σε άθλημα υψηλών προσδοκιών, δηλαδή ενοχών. Δεν μας επιτρέπεται να απολαμβάνουμε τη ζωή όταν κάποιοι δεινοπαθούν, ή όταν δεινοπαθεί «ακόμα και ένας», δίπλα μας ή και στην άλλη άκρη της γης. Δεν μπορούμε εφησυχαστικά να αναμασάμε το «δόξα τω Θεό, εδώ έχουμε ειρήνη», όταν εκεί έξω σκάνε βόμβες. Η ιδέα συνοψίζεται στο ότι δεν πρέπει να κοιτάζουμε μόνο τον εαυτό μας, να περνάμε εμείς καλά και οι άλλοι χειρότερα. Κι ότι εφόσον καταφέραμε με τόσους αγώνες να απελευθερωθούμε, οφείλουμε να αναλάβουμε πρωτοβουλίες μέχρι να απελευθερωθούν άπαντες. Η «ανθρωπιστική επέμβαση» είναι πράγματι θεμιτή: έχουμε καθήκον να σώζουμε τον κόσμο: «η αδιαφορία είναι συνενοχή».

Ωστόσο, εξαιτίας αυτής της θρησκευτικής παράδοσης, η αποικιοκρατία των χριστιανικών εθνών διέφερε θεμελιακά από αυτήν των υπολοίπων. Δεν ήταν ωμά κυριαρχική· ήταν παράλληλα χειραφετητική και μεταμορφωτική. Ας θυμηθούμε εδώ την απρόθυμη κατάργηση του δουλεμπορίου στην Οθωμανική Αυτοκρατορία τη δεκαετία του 1850, αρχικά από τη Μαύρη Θάλασσα και στη συνέχεια από την Αφρική. Ήταν τότε που ο Σουλτάνος, προκειμένου να εξασφαλίσει ένα μνημόνιο οικονομικής διάσωσης από τους Άγγλους δανειστές, υποχρεώθηκε να εκδώσει τα σχετικά φιρμάνια. (Τηρουμένων των αναλογιών, στο πλαίσιο του τρίτου μνημονίου 2015-2018, η κυβέρνηση των ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ υποχρεώθηκε να εισαγάγει στη χώρα μας το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα.) Οι Βρετανοί είχαν εξαλείψει οριστικά τη δουλεία λίγο νωρίτερα, το 1834, και επιδίδονταν ενθουσιωδώς στην εξαγωγή της σχετικής απαγορευτικής νομοθεσίας σε όλες τις κτήσεις τους, και ακόμα παραπέρα.

Ο Γαλλομαρτινικανός ψυχίατρος Φραντς Φανόν, είδωλο του μαχητικού κινήματος κατά της αποικιοκρατίας στις αρχές της δεκαετίας του 1960, σε φανερή αντίθεση με τον ειρηνιστή Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, υπερασπίστηκε την αναγκαιότητα της ένοπλης εξέγερσης εναντίον των αποικιακών δυνάμεων. Κατά τη γνώμη του, μόνο η ροβεσπιερική, εξαγνιστική τρομοκρατική βία θα μπορούσε να λυτρώσει τους αποικιοκρατούμενους πληθυσμούς. Παράλληλα όμως, σε μια στιγμή μεγαλειώδους εξομολόγησης, στο έργο του Της γης οι κολασμένοι, και σε μια προσπάθεια να ορίσει με ακρίβεια την προβληματική του για την αποαποικοποίηση, ο Φανόν στράφηκε στο πασίγνωστο ευαγγελικό απόσπασμα «οὕτως ἔσονται οἱ ἔσχατοι πρῶτοι καὶ οἱ πρῶτοι ἔσχατοι» (οι τελευταίοι θα γίνουν πρώτοι και οι πρώτοι τελευταίοι). Η χριστιανική εσχατολογία, το πλέγμα πίστεων των χριστιανών για το τέλος της ιστορίας, αποτέλεσε για τον Φανόν βασική πηγή αντιαποικιοκρατικής ευαισθησίας, αν και απροκάλυπτα (ή μάλλον αποκαλυψιακά) βίαιης.

Η μανία των Δυτικών να απελευθερώσουν τον κόσμο δεν περιορίζεται μόνο στην ανθρωπότητα, αλλά εκτείνεται και στη φύση. Για παράδειγμα, η οικοακτιβιστική, έως οικοτρομοκρατική, οργάνωση «Ο ποιμένας των θαλασσών» έχει επιδοθεί εδώ και κάμποσες δεκαετίες σε εκστρατείες άμεσης δράσης για την κατάργηση της φαλαινοθηρίας στην Ιαπωνία. Οι δυτικοί οικοσωτήρες υπαγορεύουν μέσω της παγκόσμιας ηθικής διαπόμπευσης σε έναν προαιώνιο υψηλό πολιτισμό της Άπω Ανατολής τι είναι σωστό να τρώει και τι όχι. Λέγεται από ειδικούς στην ιστορία των (θρησκευτικών) ιδεών ότι η δυτική σωτηριολογική ακτιβιστική τρέλα έχει εντέλει προκύψει από μια συγκεκριμένη ερμηνεία του χιλιασμού, της πίστης όπως εκφράζεται στην Αποκάλυψη του Ιωάννη: από ένα όραμα επίγειου παράδεισου για τους εναρέτους με επικεφαλής τον Χριστό πριν την Τελική Κρίση. Σύμφωνα όμως ειδικότερα με τους μεταχιλιαστές, με όσους δηλαδή πιστεύουν ότι ο Χριστός θα εμφανιστεί μετά την παρέλευση της Χιλιετίας (εξού και η ονομασία τους), είναι ευθύνη των ίδιων των χριστιανών να εξαγνίσουν τον παρόντα κόσμο από το κακό μακρόχρονες και ειρηνικές μεταρρυθμίσεις. Η τελειωτική συμπαντική νίκη του Χριστού επί του Αντιχρίστου στο τέλος της Χιλιετίας θα ανακύψει απλώς ως κορύφωση της νίκης των χριστιανών επί του κακού τόσο μέσα τους όσο και γύρω τους. Με απλά λόγια, ο μεταχιλιαστής υποστηρίζει ότι η προοδευτική καλυτέρευση του κόσμου αποτελεί πρωταρχικά θέμα συνειδητής ηθικής εμπλοκής του ίδιου του πιστού, αν και προφανώς υπό την ύστατη επίβλεψη της θείας πρόνοιας. (Ο σύγχρονος προοδευτικός συγκρατεί το πρώτο, αλλά αποδιώχνει το δεύτερο. Μερικές φορές όμως συγκρατεί και το δεύτερο υπό τον μανδύα εκκοσμικευμένων εσχατολογιών.) Όπως και να ’χει, ο κόσμος δεν θα αλλάξει κατακλυσμικά, καταστροφιστικά και εξωκοσμικά από έναν υπερπανίσχυρο πολέμαρχο Χριστό με παθητικούς και άβουλους θεατές όλους εμάς, όπως πιστεύουν αντιθέτως οι προχιλιαστές.

Πιστώνω στους φιλοπαλαιστίνιους ακτιβιστές ότι είναι γενικά μη βίαιοι. Από την άλλη πλευρά, η ισραηλινοπαλαιστινιακή διένεξη δεν είναι αποικιοκρατικής φύσεως, ενώ επιπλέον οι ίδιοι οι Παλαιστίνιοι δεν είναι άμοιροι ευθυνών για την κατάστασή τους. Η ιδιότητα του θύματος δεν αποτελεί αποκλειστικό παντοτινό τους προνόμιο· ούτε των Ισραηλινών εξάλλου.

Τρέφω συντροφικά αισθήματα για τους αλληλέγγυους των Παλαιστινίων. Έχουμε τα ίδια ιδανικά, αν και ο καθένας τα υπηρετεί με τον δικό του τρόπο, που τον θεωρεί ασφαλώς αυθεντικότερο. Μην αγνοούμε ωστόσο ότι είμαστε όλοι παιδιά της ίδιας μεγάλης προοδευτικής παράδοσης, και ως τέτοια οφείλουμε να κρατάμε τους διαύλους επικοινωνίας ανοικτούς. Με αμετάφραστο ακόμη τον όρο «ακτιβισμό» στα ελληνικά («πραξισμός»/«πραξιστής»; «αγωνιστής»;), αδιάσειστη απόδειξη της εισαγωγής των Διαμαρτυρομένων από τη Δύση, και ιδιαίτερα σε μια χώρα που στιγματίζεται παραδοσιακά ως ευθυνόφοβη, η ύπαρξη αυτής της δραστήριας μειονότητας υπερυπευθύνων δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη. Άνθρωποι που αφήνουν οικογένειες και δουλειές για να διακινδυνεύσουν την κακοποίησή τους από τις ισραηλινές δυνάμεις ασφαλείας προκαλούν θαυμασμό.

Σε έναν ιδανικό παραδείσιο κόσμο, που όμως δεν θα υπάρξει ποτέ, η άπειρη ευθύνη θα μπορούσε να αποτελεί τη μία και μοναδική αξία. Στον πραγματικό μας κόσμο, που έχει ήδη βελτιωθεί και μπορεί να βελτιωθεί κι άλλο, μήπως πρέπει η αλληλεγγύη να επιδεικνύεται βάσει κάποιων στοιχειωδών προϋποθέσεων; Μήπως οι αλληλέγγυοι να απαιτήσουν από τους Παλαιστινίους να αποκηρύξουν, για αρχή, τη γενικευμένη και αδιάκριτη σφαγή αμάχων ως μέσο αγώνα; Μήπως ήρθε η ώρα για«υπεύθυνη αλληλεγγύη»; Ο υπεύθυνος «πραξιστής» δεν βιαιοπραγεί· προσπαθεί να δημιουργήσει κοινό έδαφος: να χτίσει γέφυρες, όχι να βάλει φωτιά στον κόσμο. Μπορούμε, τέλος, στ’ αλήθεια, να αναλάβουμε όλη την ευθύνη έναντι τρίτων όταν οι ίδιοι οι τρίτοι δεν είναι καν διατεθειμένοι να αναλάβουν ένα μικρό έστω μέρος της δικής τους; Για όλα φταίμε εμείς οι Δυτικοί; Μπορούμε να σώσουμε τον κόσμο; Και τι θα γίνει με αυτούς που όχι απλώς δεν θέλουν να τους απελευθερώσουμε, αλλά θέλουν και να μας υποδουλώσουν, όπως τον παλιό κακό καιρό όταν όλα ήταν ζήτημα ισχύος και ο δυνατός ταυτιζόταν με τον δίκαιο;