Το κάψιμο του Ιούδα: Laser show για τον Εβραίο

Στην Ερμιόνη, βράδυ Πάσχα, είκοσι βάρκες με φωτοβολίδες περικυκλώνουν μια σχεδία στη θάλασσα. Πάνω της στέκεται ένα ανθρώπινο ομοίωμα φτιαγμένο από σύρμα και κουρέλια. Πάνω από χίλιοι θεατές παρακολουθούν από την ακτή. Πυροτεχνήματα σκάνε. Ένα laser show φωτίζει τον ουρανό. Μουσική παίζει. Και μετά, το ομοίωμα ανάβει: ο «Ιούδας» καίγεται στη θάλασσα, μπροστά σε τουρίστες, οικογένειες, παιδιά. Η τοπική ιστοσελίδα τουρισμού το διαφημίζει ως «ένα αξέχαστο βράδυ ήχου και φωτός». Σαν να πρόκειται για συναυλία. Σαν να μην καίγεται ένας Εβραίος.

Γιατί αυτό ακριβώς καίγεται. Δεν έχει καμία σημασία αν το ομοίωμα λέγεται «Ιούδας» ή «Εβραίος». Και στις δύο περιπτώσεις τον αποκαλούν «Εβραίο» σε δεκάδες χωριά. Ο Ιούδας είναι ήδη ο αρχετυπικός Εβραίος στη χριστιανική αντισημιτική παράδοση: ο φιλάργυρος, ο προδότης, αυτός που αξίζει τη δημόσια τιμωρία. Η ονομασία δεν αλλάζει τι καίγεται. Η καθηγήτρια Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το έχει πει ξεκάθαρα: το κάψιμο του Ιούδα αποτελεί «την πιο γνωστή και διαδεδομένη εκδήλωση λαϊκού αντισημιτισμού στην Ελλάδα». Ένα έθιμο που μετατρέπει μια ολόκληρη εθνοθρησκευτική ομάδα σε αποδιοπομπαίο τράγο δεν είναι λαογραφία αλλά τελετουργία εθνοκάθαρσης. Και δεν γίνεται μόνο στην Ερμιόνη. Στη Μονεμβασιά, τα παιδιά λιθοβολούν το ομοίωμα πριν το κάψουν ενώ οι γονείς χειροκροτούν. Τον Απρίλιο του 2025, στον Αλμυροπόταμο Εύβοιας, κάτοικοι και επισκέπτες «τήρησαν και φέτος το πασχαλινό έθιμο» στην πλατεία, σαν να επρόκειτο για κάτι αυτονόητο. Σε δύο χωριά της Κρήτης, το 2018, το ομοίωμα κατασκευάστηκε να μοιάζει στον Ερντογάν, αποδεικνύοντας ότι η τελετουργία λειτουργεί ως ανοιχτή δομή μίσους: ο «Ιούδας» γίνεται όποιος εχθρός χρειαστεί η κοινότητα εκείνη τη στιγμή. Αλλά ο προεπιλεγμένος, αυτός που επιστρέφει κάθε χρόνο όταν δεν υπάρχει κάποιος πιο επίκαιρος, είναι πάντα ο ίδιος.

Τρεις ένοχοι, κανένας υπόλογος

Η Εκκλησία εκδίδει εγκυκλίους. Τρεις σε 120 χρόνια, για την ακρίβεια, χαρακτηρίζοντας το έθιμο «αντιχριστιανική πράξη». Και τι κάνει μετά; Τίποτα. Καμία κύρωση σε ιερέα που συμμετέχει. Καμία εγκύκλιος που να αναγνώσθηκε ποτέ ενώπιον των πιστών. Καμία δημόσια παρέμβαση σε κοινότητα που ετοιμάζει τη φωτιά. Οι εγκύκλιοι είναι απλή αρχειοθέτηση. Η Εκκλησία δεν αντιτίθεται στο έθιμο. Το καλύπτει διπλωματικά, διατηρώντας ένα χαρτί να δείχνει στις Βρυξέλλες αν χρειαστεί.

Το Κράτος προωθεί. Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, στην έκθεσή του για τον παγκόσμιο αντισημιτισμό το 2005, κατονόμασε τον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού για τη διαφημιστική προβολή του εθίμου στο διαδίκτυο. Το ΚΙΣΕ διαμαρτυρήθηκε. Ο ΕΟΤ αφαίρεσε τη σελίδα. Και μια δεκαετία αργότερα, το 2016, η ελληνική πρεσβεία στην Ουάσιγκτον μοίραζε ακόμα φυλλάδια που προσκαλούσαν τουρίστες να απολαύσουν τη θεαματική πυρά. Ένας ξένος κυβερνητικός οργανισμός σου λέει ότι διαφημίζεις ρατσιστικό έθιμο, εσύ κάνεις ότι το σταματάς, και μετά συνεχίζεις από άλλο γραφείο. Δεν είναι αμέλεια αλλά πολιτική.

Η «προοδευτική» ελληνική κοινωνία σιωπά. Η ίδια κοινωνία που πραγματοποιεί πορείες κατά του ρατσισμού, που ενημερώνεται για τον δομικό ρατσισμό στις ΗΠΑ, που αναρτά μαύρα τετράγωνα στο Instagram, δεν βρίσκει λέξη να πει για μια αντισημιτική τελετουργία που γίνεται δημόσια, με κρατική ανοχή, στη δική της χώρα. Ο αντισημιτισμός στην Ελλάδα δεν ανήκει στην ακροδεξιά. Ανήκει σε όλους. Σύμφωνα με την τελευταία έρευνα του Anti-Defamation League (2024), 50% των Ελλήνων συμφωνεί με αντισημιτικά στερεότυπα, σχεδόν τριπλάσιο του μέσου όρου της Δυτικής Ευρώπης. Στην έρευνα του 2014, το ποσοστό ήταν 69%, το υψηλότερο εκτός Μέσης Ανατολής. Η μείωση δεν αρκεί για πανηγύρια, ιδίως όταν 82% των Ελλήνων πιστεύει ότι οι Εβραίοι έχουν «υπερβολική δύναμη στις επιχειρήσεις».

Από την πλατεία στον δρόμο

Και η τελετουργία δεν μένει στην πλατεία. Τα τελευταία δύο χρόνια, η Ελλάδα βιώνει πρωτοφανή κύμα αντισημιτισμού: βανδαλισμοί στο μνημείο Ολοκαυτώματος στη Λάρισα, στο μνημείο του Παλαιού Εβραϊκού Νεκροταφείου στο Αριστοτέλειο, αντισημιτικές επιγραφές στο εβραϊκό νεκροταφείο του Βόλου. Τον Ιούλιο του 2025, ομάδες με μαύρες στολές περιπολούσαν στο Μοναστηράκι, στο Θησείο, στην Πλάκα, αναζητώντας ανθρώπους που μιλούσαν εβραϊκά. Μασκοφόροι εισέβαλαν σε κόσερ εστιατόριο στην οδό Ερμού. Ισραηλινοί έφηβοι χρειάστηκαν αστυνομική συνοδεία. Και ο δήμαρχος Αθηναίων, αντί να απαντήσει στον Ισραηλινό πρεσβευτή που κατήγγειλε τα γκράφιτι μίσους, δήλωσε ότι «δεν δεχόμαστε μαθήματα δημοκρατίας από αυτούς που σκοτώνουν παιδιά». Η απάντηση στον αντισημιτισμό ήταν αντισημιτισμός.

Μνημεία τον Ιανουάριο, φωτιές τον Απρίλιο

Η Ελλάδα δεν αγνοεί την ιστορία. Τη σκηνοθετεί. Πρώτη πράξη: μνημεία Ολοκαυτώματος σε δεκαπέντε πόλεις, αντιπροσωπείες στο Yad Vashem, εθνική τιμή στους Χρυσοστόμους και τους Καρρέρ που έκρυψαν Εβραίους στη Ζάκυνθο. Δεύτερη πράξη: κάθε Πάσχα, δεκάδες κοινότητες στήνουν ομοίωμα Εβραίου, τον πυροβολούν, τον λιθοβολούν, και τον καίνε μπροστά στα παιδιά τους, μερικές φορές με χρηματοδότηση δήμου και τουριστική προβολή. Τρίτη πράξη: κανείς δεν βλέπει αντίφαση. Η χώρα που έχασε πάνω από 80% του εβραϊκού πληθυσμού της στα στρατόπεδα θανάτου θεωρεί ότι μπορεί να τιμά τα θύματα τον Ιανουάριο και να καίει το ομοίωμά τους τον Απρίλιο. Αυτή η επιλεκτική μνήμη  είναι άλλοθι. Η Ελλάδα δεν ξεχνάει το Ολοκαύτωμα. Το χρησιμοποιεί ως πιστοποιητικό αντιρατσιστικού χαρακτήρα, ενώ ταυτόχρονα αναπαράγει τις ίδιες δομές που το κατέστησαν δυνατό.

Αν η Ελλάδα εννοεί κάτι από όσα λέει στα μνημεία, πρέπει να ενεργήσει. Το κάψιμο ομοιωμάτων που αναπαριστούν εθνοθρησκευτικές ομάδες πρέπει να ενταχθεί ρητά στον αντιρατσιστικό νόμο 4285/2014, όχι ως γενική «υποκίνηση μίσους», αλλά με ονομαστική αναφορά στο έθιμο, όπως η Πολωνία αναγκάστηκε να κάνει μετά τη διεθνή κατακραυγή για αντίστοιχη τελετή στο Pruchnik το 2019. Κάθε δήμος που χρηματοδοτεί, διοργανώνει ή ανέχεται σιωπηλά το έθιμο πρέπει να χάνει αυτομάτως πρόσβαση σε ευρωπαϊκά κονδύλια πολιτιστικής κληρονομιάς, η Ερμιόνη, η Μονεμβασιά, οι δήμοι της Κρήτης πρέπει να επιλέξουν μεταξύ του εθίμου και των επιδοτήσεων. Ο ΕΟΤ πρέπει να απαγορεύσει εκ των προτέρων κάθε αναφορά στο έθιμο σε διαφημιστικό υλικό, όχι να αφαιρεί σελίδες κατόπιν διαμαρτυρίας, όπως κάνει εδώ και είκοσι χρόνια. Η Ιερά Σύνοδος πρέπει να μετατρέψει τις εγκυκλίους σε κανονιστική πράξη: ρητή απαγόρευση συμμετοχής κληρικών, ανάγνωση σχετικής εγκυκλίου στους ναούς τη Μεγάλη Εβδομάδα, εκκλησιαστικές κυρώσεις σε ενορίες που συνεχίζουν. Στα σχολεία, το κάψιμο του Ιούδα πρέπει να διδάσκεται ως παράδειγμα λαϊκού αντισημιτισμού — όχι ως «πασχαλινό έθιμο» — και οι μαθητές πρέπει να μάθουν ότι στον 19ο αιώνα η τελετουργία αυτή συνοδευόταν συχνά από πραγματικές επιθέσεις σε εβραϊκά σπίτια. Και πάνω από όλα: κανένας Έλληνας πρωθυπουργός δεν έχει δηλώσει ποτέ δημόσια ότι το κάψιμο του Ιούδα αποτελεί αντισημιτική πρακτική. Χωρίς αυτή τη δήλωση, τίποτα δεν αλλάζει.

Φέτος, στην Ερμιόνη, θα ανάψουν πάλι τα laser. Θα παίξει μουσική. Θα σκάσουν πυροτεχνήματα. Και στο κέντρο του θεάματος θα καίγεται ένας Εβραίος. Αν αυτό δεν είναι πρόβλημα, τότε τίποτα δεν είναι.