Η απαξίωση των πτυχίων και ο μύθος του αυτοδίδακτου

Τα τελευταία χρόνια έχει διαμορφωθεί ένα παράδοξο αφήγημα γύρω από τη γνώση. Εκεί που κάποτε το πτυχίο και κάθε μορφή πιστοποιημένης εκπαίδευσης λειτουργούσαν ως βασικοί δείκτες επαγγελματικής επάρκειας, σήμερα συναντάμε όλο και συχνότερα μια δημόσια υπερηφάνεια για την απουσία τους. Όλο και περισσότερο προβάλλεται η εμπειρία ως η μόνη πραγματική αξία, ενώ η επικοινωνιακή δεινότητα, η ευστροφία και η τεράστια αυτοπεποίθηση παρουσιάζονται ως επαρκή υποκατάστατα κάθε μορφής οργανωμένης εκπαίδευσης. Είναι αυτό το γνωστό «τα χαρτιά δεν έχουν σημασία», που ακούμε τόσο συχνά.

Η μετάβαση από τα πτυχία στην εμπειρία: ένα νέο επαγγελματικό αφήγημα

Η μετατόπιση αυτή δεν είναι τυχαία. Είναι σύμπτωμα μιας ευρύτερης αλλαγής στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε και τη γνώση αλλά και την εξειδίκευση και το κύρος. Ζούμε σε μια εποχή που η πρόσβαση στην πληροφορία είναι σχεδόν καθολική. Courses, σεμινάρια, tutorials, πλατφόρμες μάθησης, όλα βρίσκονται ένα κλικ μακριά. Η γνώση έχει αποδεσμευτεί από τους θεσμούς που για δεκαετίες τη μονοπωλούσαν. Και αυτό είναι, αναμφίβολα, μια δημοκρατική εξέλιξη. Υπάρχει όμως μια ακόμα πιο γήινη εξήγηση για την απαξίωση. Για ένα σημαντικό σύνολο ανθρώπων, τα πτυχία και οι πιστοποιήσεις δεν οδήγησαν στις επιθυμητές επιδιώξεις, δηλαδή επαγγελματική αποκατάσταση, σταθερότητα και ανέλιξη. Η ανεργία πτυχιούχων, η υποαπασχόληση, η συσσώρευση τίτλων που δεν φαίνεται να παίζουν φοβερό ρόλο πια στην αγορά εργασίας δημιούργησαν απογοήτευση. Όταν έχεις επενδύσει χρόνο, κόπο και χρήμα σε σπουδές που δεν απέδωσαν τα αναμενόμενα, τουλάχιστον αυτά που κατά μέσο όρο ορίζουμε ως αναμενόμενα, η κριτική προς το σύστημα δεν είναι παράλογη.

Το αφήγημα του «εγώ έμαθα μόνος μου»

Παράλογα είναι όμως σχεδόν πάντα τα άκρα. Και στην προκειμένη περίπτωση το ηρωικό «εγώ έμαθα μόνος μου» φαίνεται να έχει μετατραπεί σε αφήγημα κύρους ή σε ένα είδος –σε όρους Πιερ Μπουρντιέ– συμβολικού κεφαλαίου, δηλαδή σε μια άυλη μορφή αξίας, που χαρίζει αναγνώριση και ενισχύει την εικόνα του επαγγελματία. Το σύγχρονο αυτό «εγώ έμαθα μόνος μου» δεν μεταφράζεται απλά ως θεσμική αμφισβήτηση αλλά ως ανεξαρτησία από το σύστημα, υψηλή ευφυΐα και μεγάλη αυτονομία. Σε ορισμένες περιπτώσεις λειτουργεί σχεδόν και ως ηθικό πλεονέκτημα, σαν ο επαγγελματίας που το πρεσβεύει να είναι πιο αυθεντικός και πιο αληθινός επειδή «αυτός έμαθε μόνος του».

Ας είμαστε ειλικρινείς. Η συνολική απόρριψη κάθε μορφής πιστοποιημένης γνώσης –πανεπιστημιακής, επαγγελματικής, τεχνικής, ακόμη και εξειδικευμένων εκπαιδεύσεων– δεν είναι ούτε λίγο επαναστατική. Συχνά αποκαλύπτει κάτι πιο απλό. Μια δυσφορία απέναντι σε κάθε διαδικασία που προϋποθέτει χρόνο, αξιολόγηση και ανατροφοδότηση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, το αυτοδίδακτο αφήγημα αγγίζει τα όρια υπερφίαλων τοποθετήσεων, φέρνοντας στον αφρό ένα νέο μοντέλο επαγγελματιών που μας καλούν να φανούμε έξυπνοι, να μη χάσουμε χρόνο άδικα και να ακολουθήσουμε το δικό τους παράδειγμα, είτε αυτό μεταφράζεται σε επιτυχημένη καριέρα, είτε σε χρήματα, είτε και στα δύο.

Όταν έχεις επενδύσει χρόνο, κόπο και χρήμα σε σπουδές που δεν απέδωσαν τα αναμενόμενα, η κριτική προς το σύστημα δεν είναι παράλογη

Δεν είναι τυχαίο ότι τέτοιες αφηγήσεις ευδοκιμούν σε μια εποχή που όλα επιταχύνονται. Θέλουμε γρήγορα αποτελέσματα, γρήγορη αναγνώριση, γρήγορο εισόδημα. Η οικονομική και ψυχική κόπωση των τελευταίων ετών είναι πραγματική και η επιθυμία για άμεση απόδοση ουδόλως αβάσιμη.

Τα όρια και η αξία της γνώσης

Η υπερπροσφορά τίτλων έχει όντως μειώσει τη διακριτική τους αξία. Όταν όλοι έχουν μεταπτυχιακό, το μεταπτυχιακό πια δεν σε βοηθάει να ξεχωρίσεις. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η συστηματική γνώση είναι άνευ σημασίας. Σημαίνει ότι το επαγγελματικό πεδίο έχει γίνει πιο ανταγωνιστικό και πιο σύνθετο. Η θεσμική εκπαίδευση (όταν λειτουργεί σωστά) προσφέρει μεθοδολογία, θεωρητικό υπόβαθρο, κριτική σκέψη, κατανόηση πλαισίου. Δεν περιορίζεται στη δεξιότητα και, ναι, πώς να το κάνουμε, δομεί έναν τρόπο σκέψης.

Από την άλλη πλευρά, κανείς δεν αμφιβάλλει ότι η αυτοδίδακτη πορεία καλλιεργεί ευελιξία, προσαρμοστικότητα και πρακτική εξοικείωση. Το πρόβλημα μάλλον ξεκινάει όταν δεν μας γίνεται αντιληπτό ότι το πτυχίο δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ικανότητας, ούτε όμως και η απουσία του αποτελεί ένδειξη υπεροχής. Ίσως τελικά, λοιπόν, το ζήτημα να μην είναι αν κάποιος έχει πτυχίο ή αν είναι αυτοδίδακτος, αλλά πόσο σοβαρά αντιμετωπίζει αυτό που κάνει (και όχι μόνο πόσο σοβαρά παίρνει τον εαυτό του).

Ένα πτυχίο δεν είναι η απάντηση σε όλα. Ούτε όμως μαθαίνονται όλα στο πανεπιστήμιο της ζωής και στα social media. H γνώση είναι εργαλείο σκέψης και χτίζεται μέσα από διαφορετικές διαδρομές, ακαδημαϊκές, επαγγελματικές και εμπειρικές. Αυτό που τελικά μετράει δεν είναι αναγκαστικά η ταμπέλα της γνώσης, αλλά το επίπεδο της δουλειάς –με την ευρύτερη έννοια– που παράγεται μέσα από αυτήν.

Στο τέλος της ημέρας, η παιδεία δεν είναι δεδομένη, είτε έχεις πτυχίο είτε δεν έχεις. Η παιδεία κρίνεται από τον τρόπο που σκέφτεσαι και από τον τρόπο που φέρεσαι, στη δουλειά, στους άλλους και στον εαυτό σου.