Όταν η προσωπική δυσαρέσκεια συναντά την πολιτική ασάφεια

Μια πρόσφατη έρευνα της GPO επιχειρεί να χαρτογραφήσει το επίπεδο ικανοποίησης των πολιτών, θέτοντας τρία βασικά ερωτήματα: πόσο ευχαριστημένοι είναι από τη ζωή τους, από την εργασία τους και από την οικονομική τους κατάσταση. Με βάση τον συνδυασμό των απαντήσεων, οι συμμετέχοντες κατατάσσονται σε τρεις κατηγορίες: οι «ευχαριστημένοι», που δηλώνουν ικανοποίηση και στους τρεις τομείς, οι «δυσαρεστημένοι», που εκφράζουν συνολική απογοήτευση, και όσοι κινούνται στο ενδιάμεσο, ούτε ικανοποιημένοι ούτε δυσαρεστημένοι. Ο διαχωρισμός αυτός δεν είναι απλώς στατιστικός· αποτυπώνει τρεις διαφορετικές πραγματικότητες, τρεις «κόσμους» που συνυπάρχουν στην ίδια κοινωνία.

Σύμφωνα με τα τα δευτερογενή ευρήματα της έρευνας, το 29% των πολιτών κατατάσσεται στους ευχαριστημένους, το 32% στους δυσαρεστημένους, ενώ οι «έτσι κι έτσι» φτάνουν το 39%. Δίνουμε την εντύπωση τριχοτομημένης κοινωνίας, όπου η ικανοποίηση, η απογοήτευση και η ουδετερότητα συνυπάρχουν σε σχεδόν ίσα ποσοστά.

Όσον αφορά τη σχέση των πολιτών με το πολιτικό και κοινωνικό σύστημα, οι ευχαριστημένοι τείνουν να αυτοτοποθετούνται ως συστημικοί ή μάλλον συστημικοί, ενώ οι δυσαρεστημένοι δηλώνουν αντισυστημικοί ή μάλλον αντισυστημικοί. Οι «ουδέτεροι» ταλαντεύονται μεταξύ των δύο στάσεων. Το εύρημα συμβάλλει σε μεγάλο βαθμό στην κατανόηση της γενικότερης πολιτικής συμπεριφοράς των Ελλήνων πολιτών. Η ύπαρξη δυσαρεστημένων σε μια κοινωνία είναι αναμενόμενη· όμως, το ποσοστό που καταγράφεται στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα υψηλό. Η δυσαρέσκεια από την προσωπική ζωή φαίνεται να τροφοδοτεί τον αντισυστημισμό, ο οποίος με τη σειρά του μπορεί να εκφραστεί μέσω ακραίων πολιτικών επιλογών και συμπεριφορών.

Η ίδια διάσπαση καταγράφεται και σε άλλες ερωτήσεις της έρευνας. Οι ευχαριστημένοι εμφανίζονται σαφώς πιο ικανοποιημένοι από τον τρόπο λειτουργίας της Δημοκρατίας και της Δικαιοσύνης, ενώ οι δυσαρεστημένοι τις αξιολογούν με ένταση αρνητικά.

Πώς, όμως, αξιολογούν οι τρεις αυτές κατηγορίες πολιτών τα δυνητικά κόμματα που ενδέχεται να δημιουργηθούν από την κυρία Καρυστιανού και από τον πρώην πρωθυπουργό Αλέξη Τσίπρα;

Υπάρχουν πολίτες που δεν εξετάζουν καθόλου το ενδεχόμενο ψήφου, αλλά και πολίτες που δηλώνουν ότι θα ψήφιζαν μόνο την κυρία Καρυστιανού ή μόνο τον κύριο Τσίπρα. Παράλληλα, ένα μικρό ποσοστό δηλώνει ότι θα μπορούσε να ψηφίσει ένα από αυτά τα δύο κόμματα. Η κυρία Καρυστιανού εμφανίζει σαφές προβάδισμα έναντι του κυρίου Τσίπρα, το οποίο είναι εντονότερο στις κατηγορίες των ουδέτερων και των δυσαρεστημένων. Αντιθέτως, για τον κύριο Τσίπρα, ο δρόμος «προς την Ιθάκη» φαίνεται ακόμη μακρύς.

Η πολιτική κατάσταση της κυρίας Καρυστιανού θυμίζει τη γάτα του Σρέντινγκερ, το γνωστό νοητικό πείραμα της κβαντικής μηχανικής που διατύπωσε το 1935 ο Αυστριακός φυσικός Έρβιν Σρέντινγκερ, προκειμένου να αναδείξει πόσο παράδοξες γίνονται οι κβαντικές έννοιες όταν εφαρμόζονται στον καθημερινό κόσμο. Με απλά λόγια, σ’ αυτό το πείραμα μια γάτα βρίσκεται σε ένα κλειστό κουτί μαζί με ένα ραδιενεργό άτομο, έναν μετρητή και ένα φιαλίδιο με δηλητήριο. Αν το άτομο διασπαστεί, η γάτα πεθαίνει· αν όχι, παραμένει ζωντανή. Σύμφωνα με την κβαντική μηχανική, προτού ανοίξει το κουτί, το άτομο βρίσκεται σε κατάσταση υπέρθεσης — και, κατ’ επέκταση, η γάτα είναι ταυτόχρονα ζωντανή και νεκρή.

Αντιστοίχως, οι πολιτικές θέσεις της κυρίας Καρυστιανού μοιάζουν να βρίσκονται σε κατάσταση υπέρθεσης: ταυτόχρονα υποστηρίζουν και δεν υποστηρίζουν, τοποθετούνται και αποφεύγουν τη σαφή τοποθέτηση, καταγγέλλουν, χωρίς — προς το παρόν — να παρουσιάζουν ολοκληρωμένο πολιτικό σχέδιο. Η μετάβαση της κυρίας Καρυστιανού από την «κβαντική ιατρική» στην «κβαντική πολιτική» φαίνεται ευκολότερη σε επίπεδο συμβολισμών. Ωστόσο, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει: τι θα συμβεί όταν ανοίξει το κουτί, δηλαδή όταν οι θέσεις αυτές κληθούν να μεταφραστούν σε συγκεκριμένη πολιτική πράξη.