Η Ελλάδα θεατής στην παγκόσμια Οδύσσεια

Στην Ιαπωνία, η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν θα κυκλοφορήσει τον Σεπτέμβριο. Τα ιαπωνικά πανεπιστήμια έχουν ήδη αρχίσει να προετοιμάζονται.

Το Otsuma Women’s University σχεδιάζει έναν ολόκληρο κύκλο εκδηλώσεων για τον ελληνικό πολιτισμό, σε συνεργασία με την ελληνική πρεσβεία και την Japan Greece Society. Η επίσημη περιγραφή του προγράμματος αναφέρει την ταινία ως αφορμή για την παρουσίαση 3.000 ετών ελληνικού πολιτισμού.

Το Πανεπιστήμιο Dokkyo έχει προγραμματίσει για το φθινόπωρο ανοιχτό μάθημα για την αρχαία ελληνική μυθολογία και τον Φιλοκτήτη του Σοφοκλή. Το μάθημα οργανώθηκε ώστε να συμπέσει με την κυκλοφορία της ταινίας στη χώρα και θα εξετάσει, μεταξύ άλλων, τις διαφορετικές απεικονίσεις του Οδυσσέα στην τραγωδία, στο έπος και στον κινηματογράφο.

Οι δύο αυτές πρωτοβουλίες δείχνουν ότι ακόμα και στην πολύ μακρινή Ιαπωνία, οι οργανισμοί που διαθέτουν σωστά αντανακλαστικά αναγνωρίζουν εγκαίρως ένα παγκόσμιο πολιτιστικό γεγονός και προετοιμάζονται για να συμμετάσχουν στη συζήτηση που αυτό θα προκαλέσει.

Το ίδιο συμβαίνει σε πολλές άλλες χώρες.

Το Πανεπιστήμιο του Κιέλου, στη Γερμανία, από τον Ιανουάριο έως τον Ιούλιο του 2026 λειτούργησε ανοιχτό κύκλο ανάγνωσης της Οδύσσειας, με εβδομαδιαία μελέτη των 24 ραψωδιών. Το πανεπιστήμιο αναφέρει ρητά ότι η επικείμενη κυκλοφορία της ταινίας αποτέλεσε την αφορμή για το πρόγραμμα, το οποίο απευθυνόταν και σε ανθρώπους χωρίς προηγούμενη επαφή με τον Όμηρο.

Αντίστοιχες δράσεις οργάνωσαν τα Πανεπιστήμια του Κέμπριτζ, της Οξφόρδης, του Κολούμπια, δημόσιες και ιδιωτικές βιβλιοθήκες και ιδρύματα. Στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ, η John Rylands Library έθεσε σε δημόσια έκθεση το παλαιότερο σωζόμενο αντίγραφο της Οδύσσειας σε μορφή βιβλίου. Αξίζει να δείτε εδώ.

Διάφοροι εκδοτικοί οίκοι κινήθηκαν εξίσου γρήγορα. Η Penguin κυκλοφόρησε νέα μετάφραση του έπους από τον Daniel Mendelsohn, δημιούργησε οδηγούς ανάγνωσης, επαναπροωθεί παλαιότερους τίτλους γύρω από την ελληνική μυθολογία και συνέδεσε βιβλία και κινηματογραφικά εισιτήρια σε διαγωνισμούς. Η γαλλική Fnac έχει φτιάξει ειδικές προθήκες σε αρκετά καταστήματά της, με βιβλία σχετικά με την Αρχαία Ελλάδα και την Οδύσσεια.

Το καταπληκτικό ιστορικό podcast «The rest is history» είχε δύο ωριαία επεισόδια για την Οδύσσεια. 

Όλοι αυτοί οι οργανισμοί αξιοποιούν μια επένδυση 250 εκατομμυρίων δολαρίων που έκανε κάποιος άλλος. Ο Νόλαν και η Universal Pictures ανέλαβαν το κόστος και το ρίσκο. Πανεπιστήμια, μουσεία, βιβλιοθήκες, εκδότες, κινηματογράφοι και τουριστικές επιχειρήσεις αξιοποιούν την προσοχή που δημιουργήθηκε.

Η προσοχή αυτή είναι τεράστια. Η ταινία συγκέντρωσε, σύμφωνα με τη Universal Pictures, 264 εκατομμύρια δολάρια στο πρώτο παγκόσμιο Σαββατοκύριακο προβολής της. Η Οδύσσεια τοποθετήθηκε μέσα σε λίγες ημέρες στο κέντρο της διεθνούς pop κουλτούρας.

Στην Ελλάδα, η δημόσια συζήτηση εξαντλήθηκε σε μεγάλο βαθμό στην ενόχληση. Η δυνατότητα που άνοιγε μπροστά μας πέρασε σε δεύτερο πλάνο. 

Συζητήσαμε για το ύψος του cash rebate που έλαβε η παραγωγή μέσω του ΕΚΚΟΜΕΔ. Διαμαρτυρηθήκαμε για την απουσία Ελλήνων ηθοποιών. Ασχοληθήκαμε με την επιλογή της Lupita Nyong’o για τον ρόλο της Ελένης και με τον υποτιθέμενο «woke» χαρακτήρα της παραγωγής. Το κόμμα ΝΙΚΗ -της περιορισμένης, ευτυχώς, απήχησης- συνέδεσε μάλιστα τη δημόσια ενίσχυση της ταινίας με τη χρηματοδότηση μιας «woke» ιδεολογίας.

Ορισμένα από αυτά τα ερωτήματα μπορούν ασφαλώς να συζητηθούν. Η εκπροσώπηση των σύγχρονων Ελλήνων σε διεθνείς παραγωγές που εμπνέονται από την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά και μέρος των οποίων γυρίζεται στην Ελλάδα αποτελεί θεμιτό θέμα. Η αποτελεσματικότητα των δημόσιων κινήτρων προς μεγάλες κινηματογραφικές παραγωγές πρέπει επίσης να αξιολογείται. Εν προκειμένω, αξιολογείται πολύ θετικά κατά τη γνώμη μου.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξαν κάποιες πρωτοβουλίες. Για παράδειγμα, η υπηρεσία ΕΟΤ Γαλλίας οργάνωσε δημοσιογραφικό ταξίδι στην Ιθάκη. Από αυτό προέκυψε μία πολύ όμορφη, ειδική έκδοση του Figaro Hors-Série, με τίτλο «Στα βήματα του Οδυσσέα». Το Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης φιλοξενεί εικαστική έκθεση εμπνευσμένη από την ταινία και την ελληνική μυθολογία.

Είναι πιθανόν να έχουν υπάρξει κι άλλες δράσεις, μικρότερης εμβέλειας. Όλες είναι αξιόλογες, παραμένουν όμως διάσπαρτες. Δεν συγκροτούν μια κεντρική ελληνική παρουσία με ενιαίο μήνυμα, διεθνή στόχευση και διάρκεια.

Πιο ηχηρή είναι σίγουρα η απουσία του ΕΟΤ. Πού είναι μια μεγάλη εθνική καμπάνια που να συνδέει την ταινία με την Ελλάδα, την Ιθάκη, την Πύλο, τις Μυκήνες, την Πελοπόννησο, τα ελληνικά μουσεία, τις πανεπιστημιακές συλλογές, τη σύγχρονη δημιουργία και την ταξιδιωτική εμπειρία που μπορεί να προσφέρει η χώρα μας;

Η ευκαιρία ξεπερνά κατά πολύ την προβολή των σημείων όπου έγιναν τα γυρίσματα (αξίζει όμως να σημειωθεί ότι υπάρχουν δημοσιεύματα για την προβολή των τόπων στο Μαρόκο και σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες, όπου επίσης έγιναν γυρίσματα). Η Ελλάδα θα μπορούσε να δημιουργήσει μια διεθνή συζήτηση γύρω από την έννοια του νόστου, του ταξιδιού και της επιστροφής - τόσο σύγχρονα θέματα, την εποχή που η συζήτηση γύρω από τη μετανάστευση είναι συνεχώς επίκαιρη. Τα ελληνικά μουσεία θα μπορούσαν να παρουσιάσουν τα αντικείμενα των συλλογών τους που σχετίζονται με τον Οδυσσέα, την Αθηνά, την Κίρκη, τις Σειρήνες και τον Τρωικό Πόλεμο. Τα πανεπιστήμια θα μπορούσαν να προσφέρουν ανοικτές διαλέξεις και διαδικτυακά μαθήματα.

Το πολιτιστικό αυτό κεφάλαιο χρειάζεται συνεχή παρουσία. Χρειάζεται σύγχρονη αφήγηση, εύκολη πρόσβαση (φυσικά και διαδικτυακά) και προετοιμασία. Οι ξένοι οργανισμοί που κινήθηκαν γύρω από την ταινία το αντιλήφθηκαν εγκαίρως. 

Στην Ελλάδα θεωρούμε αυτονόητη τη σχέση μας με την αρχαία ελληνική κληρονομιά. Για τον υπόλοιπο κόσμο, η σχέση αυτή καλλιεργείται μέσα από μεταφράσεις, μαθήματα, βιβλία, εκθέσεις, παραστάσεις, κινηματογραφικές διασκευές και ταξίδια. Είχαμε μία τεράστια ευκαιρία να αξιοποιήσουμε και κάπως τη χάσαμε.