Θεσσαλονίκη, 29–30 Ιουνίου 1931: Το πογκρόμ του Κάμπελ

Ο εμπρησμός του Κάμπελ, γνωστός και ως Πογκρόμ του Κάμπελ, ήταν μια οργανωμένη αντισημιτική επίθεση που πραγματοποιήθηκε τη νύχτα της 29ης προς 30ή Ιουνίου 1931 στη Θεσσαλονίκη. Αποτελεί την πιο βίαιη εκδήλωση αντισημιτισμού στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου και ένα από τα σημαντικότερα επεισόδια της νεότερης ιστορίας του ελληνικού εβραϊσμού.

Ο συνοικισμός Κάμπελ βρισκόταν στην περιοχή της σημερινής Καλαμαριάς, κοντά στον συνοικισμό Ναυάρχου Βότση. Εκεί κατοικούσαν περίπου 210–220 οικογένειες φτωχών Εβραίων, πολλοί από τους οποίους είχαν χάσει τις κατοικίες τους στη μεγάλη πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης το 1917. Κατά τη δεκαετία του 1920 στην πόλη υπήρχαν κοινωνικές και πολιτικές εντάσεις, που τροφοδοτούνταν από τον οικονομικό ανταγωνισμό, την εγκατάσταση των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής και την άνοδο του εθνικισμού στην Ευρώπη.

Η άμεση αφορμή για τα γεγονότα δόθηκε από δημοσιεύματα εθνικιστικών εφημερίδων της Θεσσαλονίκης, κυρίως της «Μακεδονίας», σύμφωνα με τα οποία εκπρόσωπος του εβραϊκού αθλητικού συλλόγου «Μακαμπή» είχε συμμετάσχει σε συνέδριο στη Σόφια όπου υποστηρίχθηκε η αυτονόμηση της Μακεδονίας. Αν και η πληροφορία αποδείχθηκε ανακριβής και διαψεύστηκε από τους εμπλεκομένους, συνέβαλε στη δημιουργία έντονου αντιεβραϊκού κλίματος.

Την επίθεση οργάνωσαν μέλη της εθνικιστικής, φασίζουσας οργάνωσης «Εθνική Ένωσις Ελλάς» (ΕΕΕ), γνωστής ως «Τρία Έψιλον», με τη συμμετοχή εφέδρων και άλλων εθνικιστικών ομάδων. Το βράδυ της 29ης Ιουνίου 1931 όχλος περίπου 200 ατόμων εισέβαλε στον συνοικισμό, πυρπόλησε τις ξύλινες κατοικίες, λεηλάτησε περιουσίες και επιτέθηκε στους κατοίκους. Ο συνοικισμός καταστράφηκε. Στα επεισόδια σκοτώθηκαν ο χριστιανός φούρναρης Λεωνίδας Παπάς, ο οποίος επιχείρησε να υπερασπιστεί τους κατοίκους, και ο Εβραίος Λεόν Βιδάλ, ενώ δεκάδες άνθρωποι τραυματίστηκαν και εκατοντάδες έμειναν άστεγοι.

Η στάση των αρχών υπήρξε κατάπτυστη. Παρά τη σοβαρότητα των γεγονότων, η δίκη που ακολούθησε στη Βέροια δεν οδήγησε στην τιμωρία των πρωταιτίων. Οι ηγέτες της ΕΕΕ και οι περισσότεροι κατηγορούμενοι αθωώθηκαν, ενώ επιβλήθηκαν μικρές ποινές μόνο σε ορισμένους κατώτερους συμμετέχοντες. Η έκβαση της δίκης προκάλεσε απογοήτευση στην εβραϊκή κοινότητα και επικρίθηκε ως ένδειξη της αδυναμίας του κράτους να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά την πολιτική βία και τον αντισημιτισμό.

Το πογκρόμ του Κάμπελ αποτέλεσε σημείο καμπής για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης. Η ανασφάλεια που δημιούργησε συνέβαλε στην ενίσχυση των μεταναστευτικών ρευμάτων προς την Παλαιστίνη και άλλες χώρες κατά τη δεκαετία του 1930. Παράλληλα, αποκάλυψε την ανάπτυξη ακραίων εθνικιστικών και φασιστικών τάσεων στην ελληνική κοινωνία του Μεσοπολέμου. Ακολούθησε η ναζιστική Κατοχή και η εξόντωση της συντριπτικής πλειονότητας των Εβραίων της πόλης στα στρατόπεδα θανάτου.