Το Μεσολόγγι είναι ιδέα

Φτάνουμε στο Μεσολόγγι ένα βροχερό απόγευμα, παραμονές της επετείου της Εξόδου και μας φαίνεται σε πρώτη ματιά αυτό που μας είπανε, μελαγχολικό. Μικρή πόλη, με ίσιους κάθετους και παράλληλους δρόμους, όλοι με ονόματα αγωνιστών της Επανάστασης και κυρίως, ονόματα Μεσολογγιτών ηρώων – σε σχέση με οποιαδήποτε πόλη του κόσμου, το Μεσολόγγι έχει αναθρέψει τους περισσότερους ήρωες, πολιτικούς, κυβερνήτες, ποιητές, συγγραφείς, λόγιους και διάσημους γενικότερα. Η αίσθηση ότι πρόκειται για πόλη-μνημείο εντείνεται με τις σημαίες, τα λάβαρα και τις επιγραφές παντού: 200 χρόνια από την Ηρωική Έξοδο.

«Το Μεσολόγγι είναι ιδέα», λέει ο Νίκος Αλιάγας, που βρίσκεται κι αυτός εδώ για την επέτειο. «Ζούμε με τους απόντες. Δεν έχει να σου προσφέρει τίποτα πέρα από τη συνείδησή σου, σου θυμίζει ότι είσαι θνητός, περαστικός από αυτό τον κόσμο, σου δίνει την ευκαιρία να αναθεωρείς τις απόψεις σου… Πήγες στον Κήπο των Ηρώων, είδες, ένοιωσες τον αέρα;» (Ναι, και είναι πράγματι φορτισμένος χώρος…) «Εκεί είναι θαμμένοι όλοι, δεν είναι τα αγάλματα αυτά που κάνουν τη μνήμη, είναι η σιωπή που σου μιλάει. Για να μετρηθείς (μαζί της), πρέπει να τα βρεις με τον εαυτό σου. Σου το θυμίζει συνέχεια η θυσία αυτών των ανθρώπων. Είναι σαν ένα απέραντο μνημόσυνο, σε συντροφεύει στη χαρά και στη λύπη – γεννιόμαστε με αυτήν την συνείδηση!»

Ο Αλιάγας, «παιδί της διασποράς» όπως αποκαλεί ο ίδιος τον εαυτό του, γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Γαλλία στην οποία παραδέχεται ότι «χρωστάει τα πάντα», αλλά περνούσε όλα τα καλοκαίρια της παιδικής/εφηβικής ηλικίας του στο Μεσολόγγι, την πατρίδα του πατέρα του. Μου συστήνει, σε μισή ώρα, τρείς παιδικούς του φίλους με τους οποίους κρατάει πάντα επαφή, και μιλάει με πάθος για το Μεσολόγγι. Γενικά μιλάει με πάθος ο Νίκος, αλλά το θέμα «Μεσολόγγι» τον κάνει να παίρνει φωτιά.

200 χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου (1826–2026)

Σχετικά σύντομη ιστορική αναδρομή: τη νύχτα της 10ης προς την 11η Απριλίου 1826, «καταπονημένοι από τον λιμό και τις ασθένειες κατόπιν μακράς πολιορκίας», όπως λένε τα βιβλία της Ιστορίας, οι Μεσολογγίτες αποφασίζουν να πεθάνουν πολεμώντας και όχι αιχμάλωτοι. Η Έξοδος από την πολιορκημένη πόλη τους οργανώνεται σε τρεις ομάδες, με τα γυναικόπαιδα στην τελευταία ομάδα, όσοι στέκονται ακόμα στα πόδια τους ορμάνε πάνω στους Τουρκαλβανίτες πολιορκητές με όπλα, μαχαίρια, χατζάρες κι ό,τι άλλο έχουν, αποφασισμένοι να θυσιαστούν… αν όχι «για την πατρίδα», όπως επίσης λένε τα βιβλία της Ιστορίας, τότε για την Ελευθερία: κατά το «Ελευθερία ή Θάνατος», γνωρίζοντας ότι είναι πολύ μικρές οι πιθανότητες να επιβιώσουν.

Και σκοτώνονται πολεμώντας. Οι λεπτομέρειες είναι ανατριχιαστικές – οι Τούρκοι, μετά την άλωση και ισοπέδωση της πόλης, στείλανε στον σουλτάνο τους «3.100 ζευγάρια αυτιά» από σκοτωμένους άντρες. Τα περισσότερα γυναικόπαιδα σφαγιάστηκαν, όσοι αιχμαλωτίστηκαν πουληθήκανε σκλάβοι στα σκλαβοπάζαρα της Αιγύπτου και της Κωνσταντινούπολης. Οι 300 περίπου άρρωστοι και τραυματίες, που δεν πήραν μέρος στην Έξοδο, κλείστηκαν στον «τζεμπιχανέ», την πυριτιδαποθήκη, και ανατινάχτηκαν στον αέρα, καταλαβαίνοντας ότι «υπάρχει μοίρα πολύ χειρότερη από τον θάνατο».

Τα ξέρουμε όλα αυτά, τα έχουμε μάθει στο σχολείο. Μας φαίνονται μακρινές υποθέσεις, ξεχασμένες, διακόσια χρόνια πριν – ποιος τα θυμάται;

Οι Μεσολογγίτες όχι μόνον τα θυμούνται παρά τα ζούνε καθημερινά: τα ονόματα των νεκρών, στον κατάλογο με τις οικογένειες που χάθηκαν στην ηρωική Έξοδο, τα επώνυμα και μικρά ονόματα, τα βλέπεις στις πινακίδες των μαγαζιών και στις επαγγελματικές πλακέτες έξω από τα κτίρια - γιατροί, δικηγόροι, μπακάληδες, κουρείς, ζαχαροπλάστες και καφετζήδες του σήμερα, είναι οι απόγονοι των Μεσολογγιτών της Εξόδου. Σου φαίνεται απίστευτο, αν δεν έχεις ξαναπάει στο Μεσολόγγι, καλή ώρα. Όχι το ότι υπάρχουν απόγονοι, αλλά το ότι θυμούνται τόσο καλά, και με τόσες λεπτομέρειες, ένα συλλογικό τραυματικό γεγονός που σημάδεψε την πόλη πριν 200 χρόνια…

Μόνο που η Έξοδος δεν σημάδεψε την πόλη, σκέτη. Άλλαξε την ροή της Ιστορίας, της Ελλάδας και ολόκληρης της Ευρώπης. Έχει δίκιο ο Αλιάγας, κανένας από τους νεκρούς της Εξόδου δεν έφυγε ποτέ από το Μεσολόγγι.

Ακούγεται δραματικό, αλλά μιλάμε για την πιο δραματική ιστορία του Ελληνικού χώρου. Ποιήματα, μυθιστορήματα, διατριβές, άρθρα και αριστουργήματα γράφτηκαν για την Έξοδο, μεγάλοι ζωγράφοι φιλοτέχνησαν υπέροχα έργα Τέχνης. Ο Ευγένιος Ντελακρουά ζωγράφισε την «Ελλάδα πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου». Ο Θεόδωρος Βρυζάκης την συγκλονιστική «Έξοδο», (Τρικούπειο Μουσείο). Και οι δύο πίνακες βρίσκονται στο Μεσολόγγι – ο Ντελακρουά, δανεικός από την Γαλλία, δέχεται εκατοντάδες επισκέπτες κάθε μέρα στο Ξενοκράτειο Αρχαιολογικό Μουσείο, στην κορυφή της επιβλητικής σκάλας, με την «Ελλάδα» του ζαλισμένη από τη φρίκη, να μη πιστεύει ακόμα στην καταστροφή που βλέπει.  

Περπατάω (με μόνιμη βροχή) στους ίσιους δρόμους με τα μεγαλοπρεπή ονόματα, ρωτώντας κάθε τόσο κάποιον ντόπιο για το πού βρίσκομαι: όλοι, μα όλοι, έχουν κάμποσες ιστορικές πληροφορίες που δεν βρίσκω στα σάιτ ούτε στα βιβλία. Διασώθηκαν 1200-1500 άτομα από την Έξοδο, κατέφυγαν στο Ναύπλιο, στο Ζυγός, εδώ κι εκεί, η πρώτη Ελληνική εφημερίδα που έβγαζε ο Φιλέλληνας Τζέικομπ Μάγιερ, τα «Ελληνικά Χρονικά», κυκλοφορούσε σε τέσσερις γλώσσες και ο τυπογράφος του, ο Δημήτρης Μεσθενέας, ήταν από τη Θεσσαλονίκη. Ο Λέστερ Στάνχοπ συνεργαζόταν με τον Μάγιερ, κι ο Μάγιερ είχε φαρμακείο, να, εδώ πιο κάτω. Το Μεσολόγγι ήταν σπουδαίο κοσμοπολίτικο κέντρο. Η Βενετία ναυπηγούσε 92 πλοία τον χρόνο, το Μεσολόγγι 72.

Η τελευταία πληροφορία είναι από τον Θάνο Παπαχρήστο, μέλος της Διεθνούς Αδελφότητας Απογόνων των  Ελεύθερων Πολιορκημένων, στη διάρκεια μίας από τις εκδηλώσεις για τα 200 χρόνια: Μεσολογγίτες με μουστάκια και μακριά μαλλιά, ντυμένοι με φουστανέλες και τσαρούχια, αναπαριστούν στη σκηνή την «Έξοδο του Μεσολογγίου μέσα από το πανηγύρι του Αη-Συμιού», με αφηγητή τον Γιάννη Μακρή, πρόεδρο της αδελφότητας και απόγονο του οπλαρχηγού Δημήτρη Μακρή, αποκαλούμενου και «απροσκύνητου καπετάνιου». Οι εκδηλώσεις, παραστάσεις, συναυλίες και ομιλίες είναι καθημερινές φέτος, λόγω των 200 χρόνων από την Έξοδο.

Αλλά δεν είναι μια εποχιακή, περαστική φάση, με διαβεβαιώνει ο Σπύρος Διαμαντόπουλος, ο Δήμαρχος της πόλης: «Η Έξοδος είναι ένα βίωμα που περνάει από γενιά σε γενιά, διατηρείται πολύ ζωντανή η εικόνα. Υπάρχουν 4 σύλλογοι αυστηρά για την Έξοδο, κι άλλοι 3-4 (σύλλογοι) στα γύρω χωριά. Φέτος έχει πάρει μια επιπλέον διεθνή διάσταση η επέτειος (λόγω των 200 χρόνων) γιατί εμπλέκονται Φιλέλληνες, ο Μάγιερ ήταν Ελβετός, ο Λόρδος Βύρων από το Νότινγχαμ, έχουν έρθει εκπρόσωποι πολλών χωρών. Στην Έξοδο κάποιοι κατάφεραν να διαφύγουν στο μοναστήρι του Αγίου Συμεών, οι απόγονοί τους σήμερα λέγονται Αη-Συμειώτες, και κρατάνε ζωντανή την παράδοση – η πορεία ως το μοναστήρι, μέχρι πριν 20 χρόνια είχε τεράστια συμμετοχή, μέχρι και ιππείς…»

Η περιοχή, μου λέει, προσφέρεται για τουρισμό όλο το χρόνο:  έχει τρία αρχαία θέατρα, το αρχαίο ναυπηγείο στο Νεώριο, εκεί που ναυπηγούσαν τα 72 πλοία το χρόνο τον 16ο με 17ο αιώνα. Έχει τεράστιο υγροβιότοπο με αμέτρητα είδη πουλιών μέχρι και ερωδιούς, έχει μονοπάτια, ποδηλατικές διαδρομές, ένα σωρό μουσεία, είναι γαστρονομικός προορισμός  και η λιμνοθάλασσα, πραγματικά είναι υπέροχη, σα σκηνικό ταινίας, ίσως του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Ο Δήμαρχος, που αγαπάει την πόλη του όσο κι ο Αλιάγας, επιστρέφει στην Έξοδο, επειδή είναι το θέμα της χρονιάς αλλά και επειδή το θέμα έχει αυτό το τεράστιο συναισθηματικό βάρος για όλους τους Μεσολογγίτες, πόσο μάλλον για τον  Δήμαρχο: «Η λιμνοθάλασσα έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην Έξοδο, οι Τούρκοι κατάλαβαν ότι έπρεπε να αποκλείσουν την πρόσβαση (στους πολιορκημένους)… ήτανε τριάντα, σαράντα χιλιάδες Τούρκοι γύρω από την πόλη, κι εδώ μέσα, οι πολιορκημένοι… Κοιτάξτε, πρόκειται για ένα μεγάλο ιστορικό γεγονός που το κουβαλάμε σαν χρέος, αυτοί οι άνθρωποι θυσιάστηκαν για να είμαστε ελεύθεροι εμείς σήμερα. Η Ελλάδα έγινε το πρώτο ανεξάρτητο κράτος, ως τότε στην Ευρώπη ήτανε μόνο αυτοκρατορίες, κι αυτό το οφείλουν στο Μεσολόγγι!».

Πηγαίνουμε σε όλα τα μουσεία, κι είναι το ένα πιο ενδιαφέρον από το άλλο. Η Βυρωνική Εταιρεία, πιστή αναπαράσταση του σπιτιού του Λόρδου Βύρωνα, σε ταξιδεύει στην πολυτάραχη ζωή του ποιητή – σοκάρεσαι από το πόσο νέος πέθανε (36 ετών), εδώ στο Μεσολόγγι, όπως κι ο Μάγιερ (27). Έζησαν αυτές τις συγκλονιστικές ζωές που ήταν τόσο σύντομες αλλά ταυτόχρονα και τόσο ηρωικές…

Στην Τουρλίδα είναι οι περίφημες «πελάδες», τα γραφικά σπιτάκια πάνω σε πασσάλους, και στα αριστερά μας καθώς προχωράμε στον στενό δρόμο που πλέει πάνω στο νερό, βλέπουμε μια παρέα ερωδιούς – κάτασπρους, γιατί είναι μικροί ακόμα, όσο μεγαλώνουν γίνονται ροζ επειδή τρώνε γαριδούλες. Την πληροφορία την ακούμε από την νεαρή ξεναγό του Μουσείου Άλατος, μαζί με πολλές άλλες πληροφορίες, ότι πχ από το Μεσολόγγι βγαίνει το 65% του αλατιού που χρησιμοποιούμε στην Ελλάδα. Οι άσπροι, τρίγωνοι λόφοι αλατιού λάμπουν εντυπωσιακά στον (μετρημένο) ήλιο.

Το Μεσολόγγι είναι μυστήρια τοπία που δεν έχεις ξαναδεί ποτέ, λιμνοθάλασσες ακίνητες και σιωπηλές, πέτρινα παλιά σπίτια διάσπαρτα ανάμεσα στα δρομάκια, μια παραλία εντελώς λιμνίσια και πολύ ήρεμη, είναι ποδηλατόδρομοι όπως Ολλανδία, είναι ταβερνάκια που σερβίρουν κέφαλους και χέλια, είναι ιστορικό μνημείο, σύμβολο, είναι σύνδεση με μια Ιστορία που νομίζουμε ότι χάνεται στην απόσταση του χρόνου αλλά κρέμεται πάνω από την πόλη ενώνοντας τους κατοίκους της, και κυρίως, πάνω από όλα, το Μεσολόγγι είναι πράγματι ιδέα.

Ιστορικοί Μεσολογγίτες

Κωστής Παλαμάς, ποιητής, το σπίτι του στέκει ακόμα στο Μεσολόγγι αλλά δεν είναι επισκέψιμο αυτή την εποχή.

Σπυρίδων Τρικούπης, ο πρώτος πρωθυπουργός της Ελλάδας, και Χαρίλαος Τρικούπης, επίσης πρωθυπουργός. Το πατρικό τους σπίτι είναι επισκέψιμο και πολύ ενδιαφέρον, σαν το προσωπικό τους μουσείο.

Ζηνόβιος Βάλβης, Δημήτριος Βάλβης, πρωθυπουργοί

Επαμεινώνδας Δεληγεώργης, πρωθυπουργός

Κίτσος Τζαβέλλας, Αθανάσιος Ραζηκότσικας, ήρωες της επανάστασης

Ιωσήφ Ρωγών, επίσκοπος, με σημαντικό ρόλο στην Έξοδο.