Όταν το βλέμμα αφηγείται την Ιστορία

Κάποια άγνωστοι σε εμάς άνθρωποι, οι οποίοι συμμετείχαν, παρά τη θέλησή τους, σε μία συλλογική τραγωδία –αν και απολύτως συνειδητοποιημένοι για τις ενδεχόμενες δραματικές επιπτώσεις των επιλογών τους–, αφηγούνται με τα βλέμματά τους τη συγκλονιστική στιγμή που βίωσαν λίγα λεπτά πριν πεθάνουν.

Το ιστορικό αφήγημα ήταν γνωστό και χιλιοειπωμένο εδώ και πολλές δεκαετίες. Δεν υπήρχαν άγνωστες λεπτομέρειες, ούτε ξεχασμένα ονόματα. Άλλωστε ένα μνημείο με χαραγμένα γράμματα στην πέτρα του φρόντιζε όλα αυτά τα χρόνια να κρατά ζωντανή τη μνήμη.

Αυτό που ήταν άγνωστο και τελικά αποδείχτηκε ασύλληπτο από την ίδια τη διαδικασία επεξεργασίας της πληροφορίας ήταν το αφήγημα του βλέμματος. Η συνειδητοποίηση, δηλαδή, ότι ένας άνθρωπος που βάδιζε προς τον θάνατό του και που γνώριζε πως τίποτε δεν θα μπορούσε ν’ αλλάξει αυτήν την πραγματικότητα, αντίκριζε με απόλυτη νηφαλιότητα και με ένα αδιόρατο παιγνίδισμα στην έκφραση το αδιαπραγμάτευτο πεπρωμένο του.

Σπάνια μας δίνεται η δυνατότητα να έρθουμε πρόσωπο με πρόσωπο με τους πρωταγωνιστές ενός συλλογικού δράματος. Κι όταν αυτό συμβαίνει, το μυαλό επιφυλάσσει περίεργες εκπλήξεις. Αυθόρμητα ανοίγουν μονοπάτια. Οι νευρώνες του εγκεφάλου επιχειρούν να συνθέσουν υποθετικές λεπτομέρειες και εικόνες αυτών των ανθρώπων, που η ζωή τους έταξε να διαχειριστούν κάτι σχεδόν ανέφικτο να διαχειριστεί κάποιος. Τον θάνατό τους, ο οποίος επέρχεται λόγω των συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών τους.

Σχεδόν όλοι ήταν άνθρωποι του μόχθου, που τίποτε δεν τους χαρίστηκε

Πολλοί από εκείνους τους αγέρωχους ανθρώπους ήταν έμπειροι. Ακροναυπλιώτες, συνδικαλιστές, διωγμένοι από το καθεστώς του Μεταξά και ενταγμένοι συνειδητά στη σύγκρουση με τον Γερμανό κατακτητή. Τα βιογραφικά τους είναι ενδεικτικά. Σχεδόν όλοι ήταν άνθρωποι του μόχθου, που τίποτε δεν τους χαρίστηκε κι όλα έπρεπε να τα διεκδικήσουν.

Οι φωτογραφίες αναρτήθηκαν στο διαδίκτυο. Ένα σχεδόν λησμονημένο από τη σημερινή κοινωνία του θεάματος παρελθόν χτύπησε την πόρτα της σκοτεινής πλευράς του σύγχρονου εγκεφάλου μας. «Ρε συ, αυτοί εκεί, με άλλα ρούχα, είναι ίδιοι με μας. Φάτσες που θα τις αντίκριζες σήμερα στην πλατεία της Νέας Σμύρνης, ή στην Καλλιθέα, ή μέσα στο τρόλεϊ της γραμμής για Παγκράτι».

Οι πολίτες αυτού του παγκοσμιοποιημένου τοπίου, ιδιαίτερα στη Δύση, έχουν απολέσει την ικανότητα να αντέχουν σε πραγματικά αφηγήματα

Η πρώτη αντίδραση είχε και κάτι από άρνηση. «Άσε να δούμε αν είναι αυθεντικά τα ντοκουμέντα» ή «ξέρεις τι μπορεί να κάνει η τεχνητή νοημοσύνη;» Κάποιοι μίλησαν ακόμη και για επικίνδυνη επιπολαιότητα. Σε ιστορικές περιόδους που το πολιτικό ειδικό βάρος έχει μετατεθεί από το υποκείμενο, ως επίκεντρο αναφοράς, σε απρόσωπες συλλογικές υπερδομές, που άγνωστοι «πολιτικοί-ζογκλέρ» μετακινούν πλούτο, εξουσία και μηχανικά ανθρωπάκια, σ’ αυτές τις περιόδους ο αιφνιδιαστικός εξαναγκασμός του να αναμετρηθείς με την ιστορία μπορεί και να προκαλεί εντελώς αρνητικά συναισθήματα. Οι πολίτες αυτού του παγκοσμιοποιημένου τοπίου, ιδιαίτερα στην εύπορη Δύση, έχουν απολέσει την ικανότητα να αντέχουν σε πραγματικά αφηγήματα. Προτιμούν τις ανώδυνες αναφορές και σχεδόν πάντα προκρίνουν τη μεταμφίεση της πραγματικότητας σε αφελή ιδεολογήματα.

Όταν ταυτοποιήθηκε ο πρώτος στις φωτογραφίες, κατέρρευσε το τοίχος προστασίας που ορισμένοι όρθωσαν για να μετριάσουν τις εντυπώσεις. Βλέπετε τα βιβλία, οι έρευνες και οι αναλύσεις που αφορούν τη μελανότερη σελίδα της σύγχρονής συλλογικής μας αναφοράς, αυτής των δοσίλογων στη γερμανική Κατοχή, σημειώνουν εξαιρετικές κυκλοφορίες και προκαλούν διευρυμένες συζητήσεις.

Αν και πέρασαν πολλές δεκαετίες από τότε, αυτό το «σαράκι» κατατρώει ακόμη τις σάρκες μας. Και δικαιολογημένα. Διότι τα στοιχεία, τα οποία πάντα βρίσκονταν στη διάθεση των ερευνητών, αλλά τώρα τελευταία –περιέργως– τα επεξεργάζονται οι ενδιαφερόμενοι, αποδεικνύουν πως το φαινόμενο ήταν πολύ μεγαλύτερο, άρα πολιτικά προκλητικότερο απ’ όσο νομίζαμε.

Καταδικάζουμε με ευκολία την κοινωνική εμμονή της Ελλάδας να επιστρέφει στο παρελθόν, να ασχολείται με τις δραματικές εμπλοκές που προκάλεσε ο Εμφύλιος, να εξακολουθεί να ενδιαφέρεται και ν’ αναφέρεται στον πολιτικό διχασμό από το 1941 έως και τη δεκαετία των ’50, γιατί όχι και του ’60.

Όλοι οι συνεργάτες των Ναζί δήλωναν πατριώτες

Τα αρχεία που εντοπίστηκαν στη Μέρλιν και εκείνα στο κτίριο της Κοραή δείχνουν πως ο λεγόμενος «πατριωτισμός» στην Ελλάδα της γερμανικής Κατοχής ήταν ένας εξαιρετικά αμφίσημος, δραματικά αμφιλεγόμενος και στην πραγματικότητα πολιτικός αποπροσανατολιστικός όρος. Τα αρχεία με τα χιλιάδες ονόματα συνεργατών, καταδοτών και δοσίλογων που ταυτίστηκαν με το κυρίαρχο ιδεολόγημα του κατακτητή αποκαλύπτουν το αμφίσημο του όρου. Όλοι οι συνεργάτες των Ναζί δήλωναν πατριώτες. Όλοι οι επιχειρηματικοί partners των Γερμανών ορκίζονταν στον πατριωτισμό τους. Πολλοί από αυτούς έχτισαν αυτοκρατορίες μετά τον πόλεμο. Οι αριθμοί δεν ψεύδονται. Αυτοί που τους διαβάζουν λένε ψέματα.

Σχεδόν αμέσως ταυτοποιήθηκε και ένα δεύτερο πρόσωπο που εμφανίζεται στις 20 φωτογραφίες. Λίγο μετά και ένα τρίτο. Άλλωστε, έστω κι ένα πρόσωπο να έχει ταυτοποιηθεί, αυτό αποδεικνύει ότι τα ντοκουμέντα προφανώς και είναι αυθεντικά. Οι μνήμες άρχισαν να ανασύρονται από τη βαλτωμένη μνήμη. Ήταν και εκείνο το σημείωμα στην εφημερίδα με το οποίο οι κατοχικές δυνάμεις αποκάλυπταν πως με ιδία πρωτοβουλία συνεργάτες στη Μάνη και την ευρύτερη Λακωνία εκτέλεσαν 100 αντάρτες κρατούμενους. Δεν περίμεναν καν τη διαταγή. Τελικά, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν στη συνέχεια, οι Έλληνες συνεργάτες εκτέλεσαν πάνω από 200 κρατούμενους στους Μολάους.

Τι να σκέφτεται άραγε ένας άνθρωπος βαδίζοντας προς τον θάνατό του, ενώ ξέρει πως δεν θα υπάρξει ανατροπή; Πώς διαχειρίζεται το μυαλό το βέβαιο και απόλυτα βίαιο τέλος; Τι δύναμη ψυχής χρειάζεται για να χαμογελάσεις στον εκτελεστή σου και να σηκώσεις τη γροθιά σου μπροστά στις κάνες των όπλων; Με ποιον ή με ποια συνομιλούσες το προηγούμενο βράδυ, σιγοτραγουδώντας εκείνο το γνωστό ρεφρέν που τόσο συχνά επαναλάμβανες τις νύχτες;

Με τη βεβήλωση του μνημείου στην Καισαριανή, κάποιοι ομολόγησαν τον τρόμο που τους προκαλεί το πάθος για τη ζωή και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια

Ευτυχώς που βρέθηκαν οι φωτογραφίες, ώστε τώρα πια να υπάρξει και η λυτρωτική συλλογική εξόδιος τελετή, έχοντας μπροστά μας τα πραγματικά πρόσωπα των μελλοθάνατων. Έτσι ακόμη και η παρεξηγημένη λέξη «πατριωτισμός» θα αποκτήσει εκ νέου υπόσταση και νόημα.

Κάποιοι –γιατί πάντα υπάρχουν κάποιοι– έσπευσαν μέσα στα σκοτάδια να σπάσουν τις πέτρες με τα χαραγμένα ονόματα των νεκρών. Είναι τόσο ελάχιστοι που δεν είναι σε θέση να καταλάβουν πως με τη βεβήλωση του μνημείου στην Καισαριανή ομολόγησαν τον τρόμο που τους προκαλεί το πάθος για τη ζωή και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.