Η μέθοδος Στάθη Καλύβα: η συναρπαστική συζήτησή του με τον Ηλία Κανέλλη

Ο καθηγητής Στάθης Καλύβας ήταν συναρπαστικός στη συζήτηση με τον Ηλία Κανέλλη, στις 15 Ιανουαρίου 2026, σε μια ακόμα βραδιά διαλόγου και ιδεών, του πρώτου κύκλου εκδηλώσεων του Books’ Journal, στην κατάμεστη αίθουσα Άρης Γαρουφαλής του Ωδείου Αθηνών.

Ο Στάθης Καλύβας ξεδίπλωσε την ακαδημαϊκή διαδρομή του από την έναρξη της φοιτητικής ζωής του. «Στο ελληνικό πανεπιστήμιο μπήκα σε μια σημαδιακή ημερομηνία, το φθινόπωρο του 1981», σημείωσε, παραπέμποντας στην «Αλλαγή», στον εκλογικό θρίαμβο του ΠΑΣΟΚ και στην πρώτη μεγάλη περιπέτεια της χώρας στη Μεταπολίτευση, όταν και το Πανεπιστήμιο υπέστη τις ζυμώσεις μιας μεταβατικής εποχής, καθοριστικής στην εξέλιξη των πραγμάτων. Αισθάνεται, όμως, τυχερός, επειδή τότε ήλθαν στο Πανεπιστήμιο κάποιοι νέοι καθηγητές, με εμπειρία στην Αμερική. Ήταν εκτός κλίματος: δεν κολάκευαν τους φοιτητές, ήταν αυστηροί, και ο νεαρός φοιτητής Στάθης Καλύβας, που ήξερε ότι θα συνέχιζε σπουδές στο εξωτερικό, ακολούθησε το ακαδημαϊκό υπόδειγμά τους. Έτσι άνοιξαν οι ορίζοντες. Η επόμενη φάση ήταν η μετάβασή του στην Αμερική για διδακτορικές σπουδές που, όπως είπε, ισοδυναμούν με την παρουσία του φοιτητή «σε ένα στίβο πρωταθλητισμού». Σε αυτόν τον δύσκολο στίβο διαμορφώθηκε.

Όταν ήρθε στην Ελλάδα, το 1997, για να ερευνήσει τον εμφύλιο, επιδιώκοντας να βρει στοιχεία και μαρτυρίες, πήγε στο Ναύπλιο, επειδή εκεί ήταν εφέτης παλαιός συμφοιτητής του, μέσω του οποίου απέκτησε πρόσβαση σε σάκους με αρχεία δικαστικών υποθέσεων της εποχής, που δεν είχαν ανοιχτεί ποτέ. Το πρωί μελετούσε τα αρχεία και κρατούσε σημειώσεις και το απόγευμα πήγαινε στα χωριά αναζητώντας πρόσωπα που είχαν σχέση με τις υποθέσεις τις οποίες εντόπιζε στους φακέλους – συχνά και τους ίδιους τους εμπλεκόμενους. Τότε διαπίστωσε ότι, συνήθως, η βία ωθούσε τους ανθρώπους να διαλέξουν στρατόπεδο. Έτσι μελέτησε το θέμα της βίας. Ένα από τα ερωτήματα που όφειλε να απαντήσει ήταν γιατί σε ορισμένα χωριά η κοινωνία είχε βυθιστεί στη βία, ενώ σε γειτονικά χωριά δεν υπήρχαν ανάλογα κρούσματα. Κατέληξε ότι υπήρχε ένας «ενάρετος κύκλος»: για διάφορους λόγους, κάποιος δεν είχε καταδώσει τους αντιπάλους του όταν μπορούσε κι αυτή η στάση, αργότερα, ήταν ο λόγος που δεν κατέδωσαν αναλόγως οι αντίπαλοι. Η έρευνα εκείνη οδήγησε στο ενδιαφέρον βιβλίο για την εμφύλια βία The Logic of Violence in Civil War (Cambridge University Press, 2006). Προέκυψε όμως και το κεφάλαιο «Κόκκινη τρομοκρατία: Η βία της Αριστεράς στην Κατοχή», σε μια συλλογική έκδοση με επιμέλεια του Μαρκ Μαζάουερ, που ήταν το έναυσμα για την αναδίφηση των αναγνώσεων για τον ελληνικό εμφύλιο. Ακολούθησε στη συνέχεια η συνεργασία του με τον Νίκο Μαραντζίδη, που επέτρεψε την κωδικοποίηση της νέας ανάγνωσης για τον εμφύλιο, σε έναν τόμο (Εμφύλια Πάθη: 23 Ερωτήσεις και Απαντήσεις για τον Εμφύλιο, 2015).

Ο Στάθης Καλύβας αναφέρθηκε και στο νέο βιβλίο του, που έγραψε μαζί με τη σκηνοθέτιδα Νατάσα Τριανταφύλλη, Big Bang 1970-1973: Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας, το οποίο επίσης εκκινεί από μια παρεξήγηση της μεταπολίτευσης: από μια διαδεδομένη πεποίθηση που δεν εδράζεται στα πραγματικά γεγονότα, ότι η περίοδος της δικτατορίας ήταν μια σκοτεινή περίοδος ζόφου, που είχε καταπνίξει και κάθε πολιτιστική απόπειρα. Το βιβλίο προέκυψε έπειτα από μια εκδήλωση για τα πενήντα χρόνια από το πραξικόπημα του 1967, το 2017, όπου ο Στάθης Καλύβας και στη συνέχεια έγραψε σε ένα άρθρο του ότι η χούντα βοήθησε την επιτυχία της μεταπολίτευσης ουσιαστικά συμφιλιώνοντας την κοινοβουλευτική Δεξιά με την Αριστερά – προσθέτοντας ότι το καθεστώς της χούντας ήταν ένα καθεστώς δεξιό, που όμως δεν συνεργάστηκε με το πολιτικό προσωπικό της Δεξιάς. Ο συγγραφέας εξήγησε πώς, σε συνεργασία με τη Νατάσα Τριανταφύλλη, η έρευνά τους σε ένα απέραντο πεδίο ανατρέπει την κυρίαρχη αντίληψη ότι ο πολιτισμός εμφανίζεται ως δεκανίκι της πολιτικής, ενώ στην πραγματικότητα ο πολιτισμός λειτουργεί ως το πεδίο της κοινωνίας το οποίο, εν απουσία πολιτικών κομμάτων, αναπτύσσεται με ραγδαίους ρυθμούς, αποκτά τεράστια βαρύτητα επειδή υποκαθιστά την πολιτική και επίσης, επειδή πολλοί αριστεροί με δεσπόζοντα λόγο ζούσαν στο εξωτερικό, το κενό κάλυψαν νέες δημιουργικές δυνάμεις: οι καλλιτέχνες που δραστηριοποιούνταν ήταν από 20 έως το πολύ 35 χρόνων.

Ο Στάθης Καλύβας δεν απέφυγε να πει τη γνώμη του και για τις διεθνείς εξελίξεις και, ιδίως, για τη διεθνή πολιτική όπως την έχει επηρεάσει η προεδρία στις ΗΠΑ του Ντόναλντ Τραμπ. Όσο για την Ελλάδα, τόνισε ότι, ιστορικά, επένδυσε στη Δύση: από το 1821, στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, επιλέγοντας να ενταχθεί στην ΕΟΚ. Σήμερα είμαστε ακόμη με τη Δύση, είπε – αλλά υπάρχει πια «Δύση» όπως τη γνωρίζαμε, ώστε να μπορεί να λειτουργεί ως σταθερό σημείο αναφοράς;

Η συζήτηση με τον Στάθη Καλύβα, όπως και οι συζητήσεις με τον Βασίλη Παναγιωτόπουλο και με τον Απόστολο Δοξιάδη που έχουν προηγηθεί έχουν μαγνητοσκοπηθεί και σύντομα θα προβληθούν. Νεότερες πληροφορίες, προσεχώς.