«Πού είναι τα ρωσικά τρολ μου;»: Πώς και γιατί σίγησαν τα μποτ του Κρεμλίνου

Ο Ρόμαν Σερεμέτα, Ουκρανοαμερικανός οικονομολόγος και καθηγητής πανεπιστημίου στις Ηνωμένες Πολιτείες, έθεσε με μια δόση ειρωνείας ένα ερώτημα σε ανάρτησή του στο Facebook: «Πού είναι τα ρωσικά τρολ μου;». Και συνέχισε: «Έχω συνηθίσει να δέχομαι καθημερινά εκατοντάδες σχόλια μίσους από τρολ και μποτ. Αλλά αυτές τις τελευταίες ημέρες επικρατεί μια παράξενη ησυχία. Αναρωτιέμαι μήπως έχει κάποια σχέση με το γεγονός ότι η Ουκρανία κατέστρεψε αρκετά ρωσικά κέντρα δεδομένων». 

Η ίδια απορία γεννήθηκε και σε μένα. Κάθε φορά που κάνω μία ανάρτηση για το ουκρανικό ή κάτι αιχμηρό κατά του Πούτιν (ή και του Τραμπ), η ανάρτησή μου να γεμίζει με ψευδείς λογαριασμούς που είτε σχολιάζουν είτε (αν έχω περιορίσει τον σχολιασμό) βάζουν ειρωνικές αντιδράσεις με στόχο να υπονομεύσουν την ανάρτηση (κατά βάση το μήνυμα) και να δημιουργήσουν εντυπώσεις.

Είτε η περίπτωση του Σερεμέτα, ο οποίος παρακολουθεί συστηματικά τον πόλεμο και τις επιχειρήσεις ρωσικής επιρροής, είτε η δική μου, συμπυκνώνουν μια ιστορία που τις τελευταίες ώρες προκαλεί έντονη συζήτηση στα κοινωνικά δίκτυα.

Μετά από τρεις ουκρανικές επιθέσεις σε κέντρα δεδομένων της Yandex, μίας από τις μεγαλύτερες ρωσικές  εταιρείες τεχνολογίας, χρήστες από τις ΗΠΑ, τη Γερμανία, την Πολωνία κι αλλού άρχισαν να αναφέρουν ότι λογαριασμοί που συνήθως κατακλύζουν τις αναρτήσεις τους με φιλορωσικά σχόλια είχαν ξαφνικά σιγήσει. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι μετρήσεις της αμερικανικής Cloudflare κατέγραψαν μεγάλη πτώση της αυτοματοποιημένης διαδικτυακής κίνησης από το δίκτυο της Yandex.

Είναι δυνατόν ουκρανικά drones, χτυπώντας εγκαταστάσεις βαθιά μέσα στη Ρωσία, να έθεσαν εκτός λειτουργίας μέρος του μηχανισμού διαδικτυακής προπαγάνδας του Κρεμλίνου; Το ερώτημα εύλογο, η απάντηση δεν είναι ακόμη δεδομένη. Οι επιθέσεις και οι τεχνικές διακοπές έχουν καταγραφεί. Η σύνδεσή τους με δίκτυα λογαριασμών παραμένει υπό διερεύνηση.

Πλήγματα στην ψηφιακή καρδιά της Ρωσίας

Η αρχή έγινε στις 8 Οκτωβρίου, όταν ουκρανικά drones έπληξαν το κέντρο δεδομένων της Yandex στο Σάσοβο, νοτιοανατολικά της Μόσχας. Σύμφωνα με αναφορές, προκλήθηκε πυρκαγιά και η εγκατάσταση τέθηκε εκτός λειτουργίας. Το Reuters τόνισε ότι εκεί στεγάζονται δύο από τους τρεις υπερυπολογιστές που χρησιμοποιεί η Yandex για την ανάπτυξη του YandexGPT, του ρωσικού μοντέλου παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης. Δεν έχει επιβεβαιωθεί ότι οι ίδιοι οι υπερυπολογιστές καταστράφηκαν, αλλά το πλήγμα ανέδειξε την ευπάθεια μιας υποδομής στρατηγικής σημασίας για τη ρωσική τεχνολογική ανάπτυξη.

Την επόμενη ημέρα, 9 Οκτωβρίου, ακολούθησε δεύτερη επίθεση, αυτή τη φορά στην Καλούγκα, νοτιοδυτικά της Μόσχας. Η Yandex ανακοίνωσε ότι μέρος των εγκαταστάσεών της τέθηκε εκτός λειτουργίας. Η ουκρανική εταιρεία Fire Point, η οποία κατασκευάζει μη επανδρωμένα αεροσκάφη και πυραυλικά συστήματα, δήλωσε ότι στην επιχείρηση χρησιμοποιήθηκαν αεροσκάφη κρούσης FP-1 και ότι αρκετές μονάδες του κέντρου δεδομένων αχρηστεύθηκαν.

Επιχειρήσεις που χρησιμοποιούσαν τις υπηρεσίες υπολογιστικού νέφους της Yandex αντιμετώπισαν προβλήματα πρόσβασης σε εφαρμογές και δεδομένα. Ο ιδρυτής μιας ρωσικής εφαρμογής γνωριμιών δήλωσε στο Reuters ότι περίπου 8.000 χρήστες της δεν μπορούσαν να συνδεθούν, ενώ η εταιρεία δεν είχε πρόσβαση ούτε στα εφεδρικά αντίγραφα των πληροφοριών της. Ήταν μια χαρακτηριστική περίπτωση του πώς η καταστροφή μιας εγκατάστασης μπορεί να παραλύσει ψηφιακές υπηρεσίες που λειτουργούν σε εντελώς διαφορετικά σημεία.

Το τρίτο πλήγμα σημειώθηκε στις 11 Οκτωβρίου, στην περιφέρεια Βλαντίμιρ, ανατολικά της Μόσχας. Η Yandex ανέφερε ότι ακόμη ένα κέντρο δεδομένων της τέθηκε εκτός λειτουργίας. Μέσα σε τέσσερις ημέρες, τρεις εγκαταστάσεις ενός από τους σημαντικότερους τεχνολογικούς ομίλους της Ρωσίας είχαν δεχθεί επιθέσεις. Η εταιρεία περιέγραψε τα κέντρα δεδομένων της ως τη «σιδερένια καρδιά» της και αναγνώρισε ότι η αποκατάσταση των υποδομών θα απαιτούσε χρόνο.

Η Yandex δεν είναι απλώς μια ρωσική μηχανή αναζήτησης. Παρέχει υπηρεσίες υπολογιστικού νέφους, τεχνητής νοημοσύνης, χαρτογράφησης, μετακινήσεων και αποθήκευσης δεδομένων, υποστηρίζοντας μεγάλο μέρος της ψηφιακής δραστηριότητας στη Ρωσία. Η διακοπή λειτουργίας των εγκαταστάσεών της μπορεί να επηρεάσει χιλιάδες επιχειρήσεις και υπηρεσίες που εξαρτώνται από την υποδομή της.

• Σύμφωνα με ανάλυση των μετρήσεων της Cloudflare, η αυτοματοποιημένη διαδικτυακή κίνηση από το βασικό δίκτυο της Yandex (AS13238) παρουσίασε πτώση που έφτασε περίπου το 94% στις 11 Οκτωβρίου, σε σύγκριση με τον μέσο όρο προηγούμενης περιόδου. Πρόκειται για μια εξαιρετικά μεγάλη διαταραχή, η οποία ωστόσο δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι εξαφανίστηκαν λογαριασμοί ρωσικής προπαγάνδας. Στην τεχνική ορολογία, τα μποτ περιλαμβάνουν και τα αυτοματοποιημένα προγράμματα που χρησιμοποιούν οι μηχανές αναζήτησης.

Από τον Τραμπ και το AfD μέχρι την Πολωνία

Η συζήτηση για τις συνέπειες των ουκρανικών επιθέσεων απέκτησε γρήγορα πολιτικές διαστάσεις. Χρήστες των κοινωνικών δικτύων ανέφεραν ότι μειώθηκε απότομα η δραστηριότητα λογαριασμών που υποστηρίζουν τον Τραμπ στις ΗΠΑ, την Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD), καθώς και αντιουκρανικά αφηγήματα στην Πολωνία.

Η υπόθεση σχολιάστηκε από τον Τσέχο ευρωβουλευτή Τομάς Ζντεχόφσκι, ο οποίος αναφέρθηκε στη φερόμενη μείωση της διαδικτυακής δραστηριότητας γύρω από το AfD μετά τα χτυπήματα. Στην Πολωνία, η εφημερίδα Fakt φιλοξένησε δηλώσεις της Αλεξάντρα Βόιτοβιτς, αναλύτριας του Πολωνικού Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων, η οποία παρατήρησε μειωμένη απήχηση ορισμένων αντιουκρανικών μηνυμάτων.

Το ζήτημα έφτασε και στον Βολοντίμιρ Ζελένσκι. Ο Ουκρανός πρόεδρος δήλωσε ότι μετά τα πλήγματα παρατηρήθηκε λιγότερη εχθρική δραστηριότητα στα κοινωνικά δίκτυα, συνδέοντας την εξέλιξη με τις επιθέσεις στις ρωσικές ψηφιακές υποδομές.

Δύο πόλεμοι, δύο διαφορετικοί στόχοι

Ο Ρόμαν Σερεμέτα επανήλθε με δεύτερη ανάρτηση, προχωρώντας πέρα από την αρχική ειρωνική παρατήρησή του. Αυτή τη φορά υποστήριξε ότι οι επιθέσεις στα ρωσικά κέντρα δεδομένων ενδέχεται να αποδειχθούν ακόμη πιο επώδυνες για τη Μόσχα από τα πλήγματα στα διυλιστήρια πετρελαίου.

«Η Ρωσία διεξάγει δύο πολέμους εναντίον της Ουκρανίας. Ο πρώτος είναι ένας φυσικός πόλεμος, με πυραύλους, μη επανδρωμένα αεροσκάφη, άρματα μάχης και στρατιώτες. Ο δεύτερος είναι ένας πληροφοριακός πόλεμος, με προπαγάνδα, παραπληροφόρηση και εκατομμύρια αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα που έχουν σχεδιαστεί για να χειραγωγούν την κοινή γνώμη», έγραψε.

Ο Σερεμέτα εκτιμά ότι πολιτικά κινήματα που έχουν επωφεληθεί από τη ρωσική παραπληροφόρηση θα μπορούσαν να χάσουν μέρος της ψηφιακής υποδομής που ενισχύει την παρουσία τους. Και συμπυκνώνει την άποψή του σε μια φράση: «Τα διυλιστήρια πετρελαίου βοηθούν τη Ρωσία να χρηματοδοτεί τον πόλεμό της. Τα κέντρα δεδομένων τη βοηθούν να διεξάγει τον πληροφοριακό πόλεμο. Και η Ουκρανία στοχεύει πλέον και τα δύο».

Η Yandex και ο μηχανισμός ρωσικής προπαγάνδας

Η ύπαρξη οργανωμένων ρωσικών επιχειρήσεων διαδικτυακής επιρροής είναι τεκμηριωμένη εδώ και χρόνια. 

Αμερικανικές και ευρωπαϊκές αρχές, ανεξάρτητοι ερευνητές και οι ίδιες οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης έχουν αποκαλύψει δίκτυα ψεύτικων λογαριασμών, συντονισμένες εκστρατείες παραπληροφόρησης και ιστοσελίδες που μιμούνται αναγνωρισμένα μέσα ενημέρωσης. 

Η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης έχει διευρύνει τις δυνατότητες τέτοιων επιχειρήσεων. Η παραγωγή μεγάλου όγκου κειμένων, εικόνων και σχολίων μπορεί πλέον να πραγματοποιείται τάχιστα και με πολύ μικρότερο κόστος, ενώ το περιεχόμενο μπορεί να διακινείται σε πολλές γλώσσες και πλατφόρμες.

Η Yandex διαθέτει τις τεχνολογικές υποδομές που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τέτοιες δραστηριότητες. Παρέχει υπηρεσίες υπολογιστικού νέφους, αποθήκευσης δεδομένων, επεξεργασίας πληροφοριών και τεχνητής νοημοσύνης.  

Χτύπησαν οι Ουκρανοί και τον μηχανισμό προπαγάνδας του Κρεμλίνου;

Η υπόθεση ότι εκατομμύρια φιλορωσικοί λογαριασμοί σίγησαν επειδή καταστράφηκαν οι διακομιστές της Yandex είναι εντυπωσιακή. Εάν αποδειχθεί, θα σημαίνει ότι η Ουκρανία κατάφερε μέσα σε τέσσερις ημέρες να διαταράξει όχι μόνο τις ψηφιακές υπηρεσίες της Ρωσίας, αλλά και μέρος της δυνατότητάς της να παρεμβαίνει στην πολιτική συζήτηση άλλων χωρών.

Μέχρι στιγμής, όμως, τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιτρέπουν ένα τέτοιο συμπέρασμα. Οι επιθέσεις είναι επιβεβαιωμένες, οι διακοπές λειτουργίας πραγματικές και η πτώση της αυτοματοποιημένης κίνησης από το δίκτυο της Yandex μετρήσιμη. Εκείνο που παραμένει ανεπιβεβαίωτο είναι η σύνδεση αυτών των γεγονότων με συγκεκριμένα δίκτυα πολιτικής προπαγάνδας.

Αυτό αναδεικνύει μια διάσταση του σύγχρονου πολέμου που συχνά περνά απαρατήρητη: ακόμη και οι πιο σύνθετες επιχειρήσεις ψηφιακής επιρροής εξαρτώνται τελικά από πραγματικές υποδομές. Από ηλεκτρικό ρεύμα, τηλεπικοινωνιακά δίκτυα, διακομιστές και υπολογιστική ισχύ. Και αυτές οι υποδομές μπορούν να καταστραφούν.

Το ερώτημα που έθεσε ειρωνικά ο Ρόμαν Σερεμέτα, αναζητώντας τα ρωσικά τρολ που συνήθως κατακλύζουν τις αναρτήσεις του, παραμένει ανοιχτό. 

Εκείνο που έχει ήδη αποδειχθεί είναι ότι η Ουκρανία μπορεί να πλήξει την ψηφιακή καρδιά της ρωσικής οικονομίας. Αν αποδειχθεί ότι μαζί με τους διακομιστές της Yandex χτύπησε και μέρος του μηχανισμού προπαγάνδας του Κρεμλίνου, τότε θα μιλάμε για επιτυχία που ξεπερνά κατά πολύ το πεδίο της μάχης.