Παιδεία: Η πλασματική και η αληθινή πραγματικότητα

Η πολιτική και κοινωνική επικαιρότητα των τελευταίων εβδομάδων στη Γαλλία μονοπωλείται από ένα εντυπωσιακής εμβέλειας μαθητικό κίνημα. Αρχικά, μαθητές σχολείων της περιφέρειας του Παρισιού κινητοποιήθηκαν, κυρίως μέσω καταλήψεων, προκειμένου να διαμαρτυρηθούν για τις σημαντικές ελλείψεις καθηγητικού δυναμικού, την κατάσταση των σχολικών εγκαταστάσεων, κ.ο.κ. Επί της ουσίας, το αίτημά τους είναι πλήρως βάσιμο. Υπάρχουν κραυγαλέες υλικές διαφορές μεταξύ των συνθηκών εκμάθησης σε ένα σχολείο λαϊκού προαστίου και σε ένα σχολείο του κέντρου της πόλης. Προκύπτουν αναπόφευκτα ανισότητες ευκαιριών.

Στην πορεία του κινήματος συνέβη κάτι ομολογουμένως πιο σπάνιο: συντάχθηκαν μαζί τους πάμπολοι μαθητές πρότυπων δημόσιων σχολείων του Παρισιού, χωρίς προφανώς να μοιράζονται τα προβλήματα των περιθωριοποιημένων συμμαθητών τους. Και έτσι, δημιουργήθηκε ένα ενιαίο μαθητικό μέτωπο που διεκδικεί, όσο και όπως μπορεί, την ισότιμη πρόσβαση στη γνώση. Όλα αυτά δε, σε μια χώρα στην οποία η δημόσια δαπάνη στην παιδιά παραμένει ενδεχομένως η ψηλότερη στην Ευρώπη, παρά τις ουσιώδεις περικοπές των τελευταίων ετών.

Μου είναι κάπως γνώριμο το κλίμα. Όλα μου τα εφηβικά χρόνια σημαδεύτηκαν από την οικονομική, πολιτική και θεσμική κρίση που βίωσε η χώρα μας την περασμένη εικοσαετία. Προφανώς η ελληνική εκδοχή εμπεριείχε μια ευρύτερη κοινωνική διαταραχή, λόγω της κατακόρυφης πτώσης του βιοτικού επιπέδου. Οι αντιδράσεις ξεπέρασαν το μαθητικό κίνημα, το οποίο βέβαια είχε να αντιμετωπίσει την δολοφονία του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου. Παρά την συλλογικά τραυματική χροιά της υπόθεσης, διαλαλείται πως η ελληνική κοινωνία έχει ανακάμψει. Ή μήπως όχι;

Οι έπαινοι που η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας απονέμει στον εαυτό της για την υποτιθέμενη αλλαγή σελίδας της χώρας, μοιάζουν περισσότερο με κοινώς αποδεκτή αυταπάτη παρά με πραγματικότητα. Τείνω να πιστεύω πως η συντριπτική πλειοψηφία των πολιτών αντιλαμβάνεται πόσο βαθιά αλλοίωσε τον κοινωνικό ιστό η πολύπλευρη κρίση της περασμένης δεκαετίας. Ας επιστρέψουμε όμως σε μια πιο απτή αφετηρία.

Όπως είναι πλέον ευρέως γνωστό, η κρίση στην Ελλάδα ξεκινά με την ανακάλυψη τεράστιων δημοσιονομικών κενών, που καθιστούν αδύνατη την προσφυγή του κράτους στις αγορές για την χρηματοδότηση των δημόσιων δαπανών. Η έλλειψη εμπιστοσύνης των αγορών εν πολλοίς αντιμετωπίζεται με την δημιουργία ενός ευρωπαϊκού μηχανισμού στήριξης. Από εκεί προκύπτουν τα μνημόνια, δηλαδή η επιβολή πολιτικών μεταρρυθμίσεων εξυγίανσης για να αναδιαρθρωθεί η οικονομία.

Οι συνέπειες στην οικονομική δραστηριότητα, στην κατανάλωση, στην ζωή των νοικοκυριών, στο στεγαστικό κ.ο.κ. υπήρξαν ολέθριες. Ωστόσο εκφραζόταν πάντοτε μια ηθική δικαιολόγηση, προερχόμενη από τα μίντια ή την πολιτική τάξη του εξωτερικού, αλλά και εμάς τους ιδίους. Εν συντομία είμασταν άπληστοι, μπαγαπόντες και απείθαρχοι. Ενώ οι κοινωνίες-πρότυπα της Δυτικής Ευρώπης ήταν οργανωμένες, συνεπείς και εργατικές. Σε προσωπικό επίπεδο, γύρω στο 2014, θυμάμαι πως έκανε εξαιρετικά κακή εντύπωση στους Γάλλους συμφοιτητές μου το ότι έπαιρνα κάθε πρωί καφέ στο χέρι πριν πάω στη σχολή. Επρόκειτο περί μη αποδεκτής δαπάνης, δεδομένης της χώρας από την οποία προερχόμουν.

Παρά ταύτα, κατά το περασμένο έτος, το αφήγημα αυτό αντιστράφηκε. Είμαστε πλέον ένα success story. Τα επενδυτικά κεφάλαια ρέουν. Το επιτόκιο δανεισμού μας είναι ιστορικά χαμηλό, ενώ εκείνο των Ευρωπαίων εταίρων όλο και αυξάνεται. Αποτελούμε πόλο έλξης όλων των εύπορων αργόσχολων της Ευρώπης που έρχονται να μείνουν στην νοσταλγική, αισθητική και τόσο avant-garde Αθήνα. Με λίγα λόγια κερδίσαμε το παιχνίδι της εικόνας και των ψευδών εντυπώσεων. Κατά τα άλλα νέοι εξακολουθούν να μην μπορούν να βιοποριστούν με αξιοπρέπεια. Οι γειτονιές στεγάζουν όλο και λιγότερους πολίτες. Οι μονάδες τουριστικής διαμονής πληθαίνουν. 

Στον αντίποδα, χώρες όπως η Γαλλία (κυρίως) βρίσκονται περίπου στη θέση που ήμασταν εμείς. Οι αγορές εκφράζουν την ανησυχία τους για το δημοσιονομικό κενό του γαλλικού κράτους. Η ιστορική πρωτιά της Γαλλίας στις δημόσιες δαπάνες του κοινωνικού κράτους, η οικονομική στήριξη της δημόσιας παιδείας και υγείας, αλλά και του πολιτισμού καταρρέουν. Και όταν πλέον παιδιά γυμνασίου και λυκείου διαμαρτύρονται για το τι (δεν) τους παρέχει το σχολείο, κατανοεί κανείς εύκολα πως η συστημική δυσλειτουργία είναι ουσιαστική.

Μολαταύτα, το συμπέρασμα είναι σχετικά απλό. Μετά από τέσσερα μνημόνια και τις πολύπλευρες επιπτώσεις τους, η Ελλάδα δεν έγινε ούτε πρότυπο ανάπτυξης, ούτε πρότυπο κρατικής λειτουργίας. Οι πολίτες βιώνουν στην καθημερινότητα τους την διάβρωση της εργασίας, την μείωση των κοινωνικών παροχών και των κρατικών δαπανών, και την αποδόμηση της κοινωνικής συνοχής. Ταυτόχρονα, είναι πλέον εμφανές ότι οι οικονομίες-ναυαρχίδες της Ευρώπης, αυτές που οι αγορές δεν θα τολμούσαν να τραμπουκίσουν όπως κάποτε εμάς, βρίσκονται τελικά αντιμέτωπες με μια αντίστοιχη μεταχείριση. Με την διαφορά ότι δεν έχουν, εντός ευρωπαϊκών συνόρων, κανέναν «μεγαλύτερο» στον οποίο να απευθυνθούν. Όλα αυτά αφορούν όμως μια πολιτική τάξη, η οποία φαίνεται πως αδυνατεί να ανταποκριθεί σε πραγματικές ανάγκες και αντ’ αυτού προσπαθεί να πλάσει μια συγκυρία που δεν υπάρχει.

Προσφάτως, ένα μέλος του γαλλικού κοινοβουλίου (ονόματι Philippe Juvin) πήρε θέση ως προς το κίνημα και παρότρυνε τους μαθητές να γυρίσουν στα θρανία τους διότι οι αντίστοιχοι συμμαθητές τους στην Κίνα εργάζονται σκληρά. Λες και είναι, με κάποιον τρόπο, πρότυπο η λειτουργία της παιδείας σε απολυταρχικό καθεστώς. Αντίστοιχα, υπουργοί και κομματικά στελέχη στην Ελλάδα κάνουν των γύρω των τηλεοπτικών πλατό και δίνουν μαθήματα ευγνωμοσύνης στους μίζερους και μικροπρεπείς πολίτες, που δεν αναγνωρίζουν το υπέρμετρο προνόμιο του ελλαδικού ηλίου.

Δεν είναι δουλειά των μαθητών να κατανοούν συγκαταβατικά πως η καχυποψία των αγορών δεν επιτρέπει στο κράτος να εγγυηθεί αξιοπρεπή σχολικά κτήρια και καλές αμοιβές στους ηρωικούς δασκάλους. Δεν είναι δουλειά ενός απλού πολίτη που παλεύει να ανταπεξέλθει στις απαιτήσεις της ζωής να αποδέχεται ότι η πραγματικότητα που βιώνει είναι, υποτίθεται, πολύ καλύτερη από αυτή που αισθάνεται. Αυτή είναι εξάλλου η διαφορά του πλασματικού από το αληθινό.

Το μεν βασίζεται σε αυθαίρετους κανόνες που επιβάλλει μια σφαίρα κεφαλαιακών συναλλαγών. Το δε βασίζεται σε καθημερινές ανάγκες για ένα καλύτερο αύριο.