Αστεγία ηλικιωμένων: Μια νέα κοινωνική πρόκληση στην Ευρώπη

Η νέα πρόκληση της στεγαστικής κρίσης που έχει αναδυθεί τα τελευταία χρόνια στην Ευρώπη είναι συνήθως συνυφασμένη με τους νέους και τις δυνατότητες δημιουργίας οικογένειας, τα συνεχώς αυξανόμενα ενοίκια, τη δυσκολία απόκτησης πρώτης κατοικίας και τη διαρκώς εντεινόμενη πίεση που δέχονται τα νοικοκυριά, ιδίως στα μεγάλα αστικά κέντρα. Όμως, η νέα δημογραφική συνθήκη στην Ευρώπη, η αλλαγή του μοντέλου διαβίωσης στην οικογένεια και η επιβάρυνση των νοικοκυριών από την ενεργειακή κρίση αρχίζουν να αποκαλύπτουν μια νέα πρόκληση, η οποία εν πολλοίς παρέμενε αόρατη: την αστεγία των ατόμων τρίτης ηλικίας.

Ειδικότερα, σύμφωνα με τη σχετική έκθεση «Overview of Housing Exclusion in Europe 2026» της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας Εθνικών Οργανισμών που Εργάζονται με Αστέγους (FEANTSA) και του Ιδρύματος για τη Στέγαση (Fondation pour le Logement), η οποία αναδεικνύει αυτή τη διάσταση, περίπου 170.000 ηλικιωμένοι στην ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο τελούν σε συνθήκες στεγαστικής επισφάλειας, δηλαδή ζουν στον δρόμο, διαμένουν κάπου προσωρινά ή φιλοξενούνται σε δομές για αστέγους. Μέχρι πρόσφατα υπήρχε η τάση να παρουσιάζονται οι ηλικιωμένοι ως ομάδα που δεν επηρεάζεται ιδιαίτερα από την ευρωπαϊκή στεγαστική κρίση. Όπως όμως υπογράμμισε σε συνέντευξη Τύπου η Ρουθ Οουεν, αναπληρώτρια διευθύντρια της FEANTSA, «μέσα σε κάθε γενιά υπάρχουν πολύ μεγάλες ανισότητες». Σύμφωνα με τα διαθέσιμα δεδομένα της έκθεσης, το ποσοστό των αστέγων ατόμων τρίτης ηλικίας ποικίλλει σημαντικά στις διάφορες χώρες: από 1,6% στην Ιρλανδία και 8,9% στη Γερμανία έως 44% στην Ουγγαρία. Με βάση επιτόπια έρευνα που πραγματοποιήθηκε σε διαφορετικά κράτη, η έκθεση μας δείχνει ότι ο στεγαστικός αποκλεισμός των ηλικιωμένων παρουσιάζει αυξητικές τάσεις σε πολλές χώρες και είναι πιθανό να επιδεινωθεί τα επόμενα χρόνια.

Η σύγχρονη αυτή πρόκληση αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια Ευρώπη που γηράσκει. Η απώλεια εισοδήματος μετά τη συνταξιοδότηση, η χηρεία, το υψηλό κόστος ενοικίου, οι αυξανόμενες με την πάροδο του χρόνου ανάγκες για υγειονομική περίθαλψη και μακροχρόνια φροντίδα, καθώς και η έλλειψη προσβάσιμων κατοικιών συνιστούν παράγοντες που μπορούν να μετατρέψουν μια μέχρι τότε σχετικά σταθερή στεγαστική κατάσταση σε συνθήκη στεγαστικής επισφάλειας.

Σε αυτό το πλαίσιο, μια νέα διάσταση που αναδεικνύεται στην έκθεση είναι η ανάγκη διασύνδεσης της ανάπτυξης στεγαστικών λύσεων για τους ηλικιωμένους με την παροχή υπηρεσιών μακροχρόνιας φροντίδας, τόσο στο πεδίο της πρόνοιας όσο και της υγείας. Πιο συγκεκριμένα, το μέσο προσδόκιμο υγιούς ζωής στην ΕΕ είναι 65,2 έτη, σε σύγκριση με το συνολικό προσδόκιμο που ανέρχεται περίπου στα 81,5 έτη. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι ένα σημαντικό μέρος της ζωής μετά τα 65 μπορεί να συνοδεύεται από περιορισμούς στην αυτονομία, τη λειτουργικότητα και τις καθημερινές δραστηριότητες. Οι χρόνιες ασθένειες, οι γνωστικές διαταραχές, τα προβλήματα ψυχικής υγείας και οι ανάγκες υποστήριξης δημιουργούν πρόσθετες προκλήσεις, δεδομένου ότι οι παραδοσιακές δομές για αστέγους έχουν σχεδιαστεί για άτομα χωρίς λειτουργικούς περιορισμούς.

Περαιτέρω, αρκετοί ηλικιωμένοι που βγαίνουν από το νοσοκομείο μετά από κάποιο πρόβλημα υγείας χρειάζονται εξειδικευμένη εξωνοσοκομειακή φροντίδα και υποστήριξη στο σπίτι.

Μια θέση σε έναν ξενώνα δεν αποτελεί από μόνη της απάντηση όταν ο άνθρωπος χρειάζεται διαχείριση της φαρμακευτικής αγωγής, βοήθεια στην προσωπική φροντίδα ή μια κατοικία προσαρμοσμένη στις δικές του εξατομικευμένες ανάγκες κινητικότητας.

Σε αυτό το πλαίσιο, η έκθεση δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ανάγκη συνεργασίας και συντονισμού των υπηρεσιών στέγασης, υγείας και κοινωνικής φροντίδας, καθώς και στην αξιοποίηση του επόμενου πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου της ΕΕ για επενδύσεις στη στέγαση και σε πολιτικές πρόληψης και καταπολέμησης της αστεγίας. Επιπλέον, προτείνεται η διεύρυνση του στεγαστικού αποθέματος κοινωνικής κατοικίας, με περισσότερες προσιτές και προσβάσιμες στις ανάγκες των ηλικιωμένων κατοικίες, καθώς και η λήψη μέτρων πρόληψης των εξώσεων. Κρίσιμο είναι επίσης οι ηλικιωμένοι που ζουν σε ακατάλληλες κατοικίες να έχουν προτεραιότητα στα προγράμματα ανακαίνισης και ενεργειακής αναβάθμισης.

Στην ίδια κατεύθυνση, το Συμβούλιο της Ευρώπης, με το ψήφισμα 2626/2025 της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης, αναγνωρίζει την επαρκή στέγαση ως θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα που ερείδεται στον Αναθεωρημένο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη. Συνεπώς, η κατοικία πρέπει να είναι ασφαλής, κατάλληλη, οικονομικά προσιτή και προσαρμοσμένη στις ανάγκες των ανθρώπων που διαμένουν σε αυτήν. Μεταξύ άλλων, το ψήφισμα καλεί τα κράτη να ενισχύσουν τις επενδύσεις στην κοινωνική και προσιτή κατοικία, να υιοθετήσουν μακροπρόθεσμες στρατηγικές με έμφαση στην πρόληψη της αστεγίας, να διασφαλίσουν προστασία έναντι εξώσεων, να βελτιώσουν τα στεγαστικά επιδόματα και τους μηχανισμούς εισοδηματικής στήριξης και να εξασφαλίσουν πρόσβαση σε αξιοπρεπή κατοικία για ομάδες που αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο, μεταξύ των οποίων και οι ηλικιωμένοι.

Σε επίπεδο ΕΕ, τον Μάιο του 2026, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για την Καταπολέμηση της Φτώχειας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε πρόταση για Σύσταση του Συμβουλίου σχετικά με τον στεγαστικό αποκλεισμό, η οποία, εφόσον υιοθετηθεί, θα αποτελέσει την πρώτη νομοθετική πράξη με στόχο τον συντονισμό των ευρωπαϊκών πολιτικών για την καταπολέμηση της αστεγίας.

Στην Ελλάδα, η κυβέρνηση της ΝΔ θέσπισε το πρόγραμμα «Στέγαση και Εργασία» ως μόνιμη δημόσια πολιτική, το οποίο συνδυάζει παροχή αξιοπρεπούς και κατάλληλης στέγης, επαγγελματική ένταξη και ψυχοκοινωνική υποστήριξη ατόμων που ζουν σε συνθήκες αστεγίας. Έτσι, μεταξύ άλλων, δόθηκε η δυνατότητα και σε άτομα τρίτης ηλικίας που βρίσκονταν κοντά στα όρια συνταξιοδότησης να καλύψουν τα ένσημά τους για τη σύνταξη.

Για την επόμενη ημέρα, ο προσανατολισμός της κοινωνικής μας πολιτικής είναι πρόκριμο να ερείδεται σε μια συνεκτική ανθρωποκεντρική προσέγγιση. Οι πολιτικές για την αντιμετώπιση της αστεγίας πρέπει να συνδέονται με οργανωμένα προγράμματα ποιοτικής, μακροχρόνιας φροντίδας, κατ’ οίκον και στην κοινότητα, και εξωνοσοκομειακής φροντίδας, ανάλογα με τις ανάγκες των πολιτών. Έτσι, η κοινωνική πολιτική διασφαλίζει για τους συμπολίτες μας τρίτης ηλικίας μια ζωή με αυτονομία, ορατότητα και ασφάλεια, με όρους ισότητας και συμπερίληψης.