Γενικές εκλογές στη Σουηδία και το σκανδιναβικό μοντέλο

Στις 13 Σεπτεμβρίου θα διεξαχθούν στη Σουηδία γενικές εκλογές για την εκλογή των 349 μελών του Ρίκσνταγκ τα οποία θα εκλέξουν τον/την πρωθυπουργό. Θα είναι οι πρώτες βουλευτικές εκλογές στη Σουηδία από την ένταξη της χώρας στο ΝΑΤΟ στις 7 Μαρτίου 2024, η οποία έθεσε τέλος σε 212 χρόνια στρατιωτικής «ανεξαρτησίας» γι’ αυτή τη σκανδιναβική χώρα. Σύμφωνα με τους μέσους όρους των δημοσκοπήσεων, το κεντροαριστερό μπλοκ διατηρεί προβάδισμα έναντι της τρέχουσας κυβερνητικής συμμαχίας της κεντροδεξιάς, με τους Σοσιαλδημοκράτες να παραμένουν σταθερά στην πρώτη θέση.

Η πρόθεση ψήφου διαμορφώνεται ως εξής: Σοσιαλδημοκράτες 30,7%, Δεξιά/Εθνικιστές 19,2%, Κεντροδεξιά, 17,9%, Ριζοσπαστική αριστερά 7,3% (σχεδόν ίσο ποσοστό με το Κόμμα του Κέντρου και τους Πράσινους), Χριστιανοδημοκράτες 6,7% και Φιλελεύθεροι 2%. Τα κόμματα της κεντροαριστεράς και της αριστερής αντιπολίτευσης φαίνεται ότι συγκεντρώνουν συνολικά περίπου 52% των ψήφων. Αντιθέτως, ο δεξιός κυβερνητικός συνασπισμός με τους συνεργαζόμενους κινείται κοντά στο 45,6%, μένοντας κάτω από το όριο των 175 εδρών που απαιτούνται για την κοινοβουλευτική πλειοψηφία στη Βουλή. Το κόμμα των Φιλελευθέρων που δεν ξεπερνά το 2,0%, βρίσκεται αισθητά κάτω από το εκλογικό όριο του 4% για την είσοδο στη Βουλή, γεγονός που αφαιρεί σημαντικό ποσοστό από την κεντροδεξιά παράταξη.Τ ο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα διατηρεί διαφορά άνω των 11 μονάδων από το δεύτερο κόμμα, εμφανίζοντας τη μεγαλύτερη συσπείρωση μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων της χώρας.

Οι εκλογές της 13ης Σεπτεμβρίου, που είναι επίσης περιφερειακές και τοπικές, θα αναδείξουν τις διαφορές της Σουηδίας από τις άλλες σκανδιναβικές χώρες. Αν και η Σουηδία, η Νορβηγία και η Δανία μοιράζονται το ίδιο ιστορικό, πολιτισμικό και κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο (το «Σκανδιναβικό Μοντέλο»), εμφανίζουν κάποιες ιδιαιτερότητες στους πολιτικούς θεσμούς, στις διεθνείς συμμαχίες και την οικονομική δομή. Ιδιαίτερη προσοχή έχουν προσελκύσει οι διαφορές τους στην πρόσφατη μεταναστευτική τους πολιτική. Όλες οι «βόρειες» χώρες, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται η Φινλανδία και η Ισλανδία (οι οποίες είναι Προεδρευόμενες Δημοκρατίες, ενώ οι υπόλοιπες είναι, τελετουργικά τουλάχιστον, «βασιλευόμενες») βασίζονται στην απλή αναλογική, γεγονός που επιβάλλει κυβερνήσεις συνασπισμού ή κυβερνήσεις μειοψηφίας με κοινοβουλευτική στήριξη. Στη Σουηδία και στη Νορβηγία το όριο εισόδου στη Βουλή είναι 4%, ενώ στη Δανία είναι μόλις 2%, πράγμα που δημιουργεί κατακερματισμένο κοινοβούλιο με πολλά μικρά κόμματα. Στη Σουηδία οι τακτικές εκλογές διεξάγονται αυστηρά κάθε 4 χρόνια (ακόμη κι αν μεσολαβήσουν πρόωρες εκλογές, η θητεία της νέας βουλής διαρκεί μόνο μέχρι το τέλος της αρχικής 4ετίας), ενώ στη Δανία, ο Πρωθυπουργός μπορεί να προκηρύξει πρόωρες εκλογές οποτεδήποτε εντός της 4ετίας. Μια ακόμη διαφορά είναι βεβαίως ότι η Νορβηγία δεν είναι μέλος της ΕΕ κι ότι η Σουηδία έγινε μέλος του ΝΑΤΟ μόλις πριν από δύο χρόνια, ενώ η Νορβηγία και η Δανία ήταν ιδρυτικά μέλη της Ατλαντικής Συμμαχίας.

Όλες οι βόρειες χώρες είναι κράτη προνοίας, με ισχυρά συνδικάτα και εργοδοτικές ενώσεις που διαπραγματεύονται συλλογικές συμβάσεις (χωρίς θεσμοθετημένο κατώτατο μισθό από το κράτος), αλλά οι πηγές πλούτου διαφοροποιούνται: η Νορβηγία βασίζει την οικονομία της στα κοιτάσματα πετρελαίου και φυσικού αερίου, διοχετεύοντας τα έσοδα στο μεγαλύτερο Κρατικό Ταμείο Πλούτου (Sovereign Wealth Fund) στον κόσμο· η Σουηδία έχει βαριά βιομηχανική και τεχνολογική βάση (Volvo, Scania, Ericsson, Spotify) με ισχυρό εξασφαλισμένο εξαγωγικό χαρακτήρα· η Δανία στηρίζεται στη ναυτιλία (Maersk), τη φαρμακοβιομηχανία (Novo Nordisk), την αγροτική παραγωγή και την πράσινη ενέργεια. Όσο για το καυτό θέμα της μεταναστευτικής πολιτικής, η Σουηδία ακολούθησε επί δεκαετίες την πιο ανοιχτή μεταναστευτική πολιτική στη Σκανδιναβία, αλλά οι δυσκολίες της ενσωμάτωσης και η έξαρση της εγκληματικότητας των συμμοριών μετέβαλαν ριζικά την πολιτική ατζέντα, οδηγώντας στην αυστηροποίηση των νόμων (κυρίως σε ό,τι αφορά την παραχώρηση ιθαγένειας) και στην εκλογική άνοδο της δεξιάς. Η Δανία υιοθέτησε νωρίτερα από τους γείτονές της αυστηρή μεταναστευτική νομοθεσία, με διακομματική συναίνεση ακόμη και από τους Σοσιαλδημοκράτες, ενώ η Νορβηγία διατήρησε ενδιάμεση στάση, αξιοποιώντας τα υψηλά κρατικά έσοδα για προγράμματα ένταξης.

Το γεγονός ότι η Σουηδία διεξάγει βουλευτικές, περιφερειακές και δημοτικές εκλογές την ίδια μέρα ενισχύει τη συμμετοχή (που συχνά ξεπερνά το 85-87%), αλλά εθνικοποιεί πλήρως την ατζέντα των τοπικών εκλογών. Η Νορβηγία και η Δανία διεξάγουν τις αυτοδιοικητικές εκλογές ενδιάμεσα στη θητεία της Βουλής (κάθε 2 χρόνια εναλλάξ), με αποτέλεσμα αυτές να λειτουργούν σαν τεστ μεσοπρόθεσμης δημοφιλίας για την εκάστοτε κυβέρνηση.

Οι σχέσεις μεταξύ των «Χωρών του Βορρά» ήταν πάντοτε στενές. Το 1952, το Βορειοευρωπαϊκό Συμβούλιο προηγήθηκε της Ευρωπαϊκής Ένωσης θεσμοθετώντας τη διαβατηριακή ένωση (Nordic Passport Union) και την ελεύθερη αγορά εργασίας. Οι πολίτες αυτών των χωρών μπορούν να ζήσουν, να εργαστούν και να σπουδάσουν σε οποιαδήποτε άλλη βόρεια χώρα χωρίς γραφειοκρατικά εμπόδια ή ειδικές άδειες. Η είσοδος της Φινλανδίας (2023) και της Σουηδίας (2024) στο ΝΑΤΟ, δίπλα στη Δανία και τη Νορβηγία, ενοποίησε και την αμυντική αρχιτεκτονική ολόκληρου του Βορρά.

Σύμβολο ενότητας θεωρείται η Γέφυρα Έρεσουντ (Øresund), που δόθηκε στην κυκλοφορία το 2000 συνδέοντας την Κοπεγχάγη με το Μάλμε: εναι ένα από τα πιο επιτυχημένα παραδείγματα διασυνοριακής ενοποίησης στην Ευρώπη. Η σταθερή αυτή ζεύξη (συνδυασμός γέφυρας και υποθαλάσσιας σήραγγας) μετέτρεψε δύο διαφορετικές εθνικές περιοχές σε ενιαία, δυναμική μητροπολιτική περιφέρεια (Greater Copenhagen / Øresund Region) με πληθυσμό πάνω από 4,4 εκατομμύρια κατοίκους. Πριν από την κατασκευή της γέφυρας, οι διασυνοριακοί εργαζόμενοι ήταν μόλις περίπου 2.800 ημερησίως (μέσω φέρρυ). Σήμερα, περισσότεροι από 18.000–20.000 άνθρωποι διασχίζουν καθημερινά τα σύνορα για την εργασία τους, ενώ πάνω από 75.000 άτομα μετακινούνται καθημερινά μέσω του σιδηροδρομικού και οδικού δικτύου της γέφυρας. Πάνω από το 90% των διασυνοριακών εργαζομένων ζουν στη Σουηδία (Μάλμε) και μετακινούνται προς τη Δανία (Κοπεγχάγη). Αυτό οφείλεται στους υψηλότερους μισθούς και την υψηλή ζήτηση εργασίας στην πρωτεύουσα της Δανίας, σε συνδυασμό με το χαμηλότερο κόστος ζωής στη νότια Σουηδία όπου η δημογραφική σύνθεση έχει αλλοιωθεί εξαιτίας της μαζικής εισροής εξω-ευρωπαίων μεταναστών.

Στη Νορβηγία οι επόμενες βουλευτικές εκλογές είναι προγραμματισμένες για τον Σεπτέμβριο του 2029 (οι τελευταίες διεξήχθησαν στις 8 Σεπτεμβρίου 2025) και στη Δανία, όπου οι πιο πρόσφατες (πρόωρες) διεξήχθησαν στις 24 Μαρτίου 2026, οι επόμενες πρέπει να διεξαχθούν το αργότερο τον Μάρτιο του 2030. Στη Φινλανδία οι επόμενες βουλευτικές εκλογές θα διεξαχθούν στις 18 Απριλίου 2027. Στις σουηδικές εκλογές της 13ης Σεπτεμβρίου 2026, οι δύο βασικοί διεκδικητές για την πρωθυπουργία είναι η Μαγκνταλένα Άντερσον, επικεφαλής των Σοσιαλδημοκρατών, και ο Ουλφ Κρίστερσον, ο απερχόμενος πρωθυπουργός και επικεφαλής του Μετριοπαθούς Κόμματος, ο οποίος φιλοδοξεί να επανεκλεγεί με τον κεντροδεξιό συνασπισμό.