Είναι εφικτή η παγκόσμια δικαιοσύνη;

45 επιφανείς οικονομολόγοι, μεταξύ των οποίων οι σοβαροί και διεθνώς καταξιωμένοι Τομά Πικετί και Γκαμπριέλ Ζικμάν, δημοσίευσαν προσφάτως την Έκθεση για την Παγκόσμια Δικαιοσύνη. Πρόκειται για μία ολοκληρωμένη πρόταση με παγκόσμια διάσταση, που προτείνει έναν οδικό χάρτη, ούτως ώστε μέχρι το 2100 να έχουν επιτευχθεί σε όλο τον κόσμο τα εξής:

• Σύγκλιση του μέσου ακαθάριστου μηνιαίου εισοδήματος στα € 5000 παντού. Σήμερα αυτό κυμαίνεται μεταξύ € 290 στην υποσαχάρια Αφρική και € 4590 στη Βόρεια Αμερική.
• Μείωση των ωρών εργασίας: από 2100 σε 1000 ετησίως. Υπονοείται ότι θα υπάρξει ανακατεύθυνση των ωρών εργασίας εντός του παγκόσμιου πληθυσμού, αλλά και διαφοροποίηση των τομέων εργασίας, με ενίσχυση των τομέων υγείας και παιδείας.
• Άνοδος των δαπανών για την παιδεία για όλους, από € 210 έως € 4140 σήμερα στα € 8.400, και των δαπανών υγείας από € 110 έως € 8.300 σε € 14.000, με παράλληλη ανακατεύθυνση εργατικού δυναμικού σε αυτές τις δραστηριότητες. Με αυτή την προσέγγιση, οι σχετικές δαπάνες θα φθάσουν στο 38% του παγκόσμιου ΑΕΠ, έναντι του 13% που είναι σήμερα.
• Πλήρης ισότητα των φύλων (εργασία, δικαιώματα, αμοιβές).
• Συγκράτηση της αύξησης της θερμοκρασίας του πλανήτη στο 1,8 °C από τους 4 °C που προβλέπεται σήμερα. Αυτό θα επιτευχθεί μέσω της πλήρους απαγόρευσης της καταστροφής των δασών (υλοτομία), της προώθησης των ΑΠΕ και των τεχνολογιών χαμηλών εκπομπών ρύπων, αλλά και της αλλαγής στις διατροφικές μας συνήθειες (π.χ. μείωση της κατανάλωσης κρέατος, κατανάλωση προϊόντων εντός εποχής και από εγγύτερο τόπο παραγωγής).
• Συμπίεση των εισοδηματικών ανισοτήτων στο 1 προς 5 και των ανισοτήτων μεγάλου πλούτου στο 1 προς 10. Ο σκοπός της πρότασης δεν είναι μόνο να βρεθούν πόροι για τους πιο φτωχούς, αλλά και να μειωθούν οι παγκόσμιες ανισότητες μέσω της σταδιακής σύγκλισης των φορολογικών συντελεστών.
• Ανακατανομή του πλούτου: Το κατώτατο 50% να κατέχει το 30% του πλούτου, έναντι του 2% σήμερα (δεκαπενταπλάσια αύξηση), και το πλουσιότερο 0,001% να κατέχει το 0,05% έναντι του 6% σήμερα (εκατονταπλάσια μείωση). Η ιστορία έχει πράγματι δείξει ότι η μείωση των ανισοτήτων που έχει επιτευχθεί στον δυτικό κόσμο δεν οδήγησε σε μείωση της ευημερίας – αντιθέτως, μάλιστα.
• Δημιουργία του Ταμείου Παγκόσμιας Δικαιοσύνης, με πόρους 10,3% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Για σύγκριση, σήμερα οι πόροι που διανέμονται από ΟΗΕ, ΔΝΤ και Παγκόσμια Τράπεζα δεν ξεπερνούν το 3% έως 4% του παγκόσμιου ΑΕΠ.
• Δημιουργία ενός Παγκόσμιου Ταμείου με ενεργητικό κεφάλαιο από περιβαλλοντικά βιώσιμες δραστηριότητες. Το αρχικό κεφάλαιο θα προέλθει από την επανεπένδυση των πόρων της φορολόγησης του παγκόσμιου πλούτου και του εισοδήματος.
• Επιβολή παγκόσμιου φόρου στον πλούτο και στο εισόδημα με υποκείμενα το 1% των πλουσιότερων ανθρώπων. Ο φόρος θα επιβάλλεται επιπλέον των εθνικών φόρων σε κάθε κράτος. Η αναδιανομή των ποσών που θα συγκεντρώνονται θα κατευθύνεται προς όλους, με αυστηρές προϋποθέσεις τήρησης περιβαλλοντικών και κοινωνικών στόχων.
• Δημιουργία μίας διεθνούς ένωσης εκκαθάρισης και ενός ενιαίου νομίσματος, ούτως ώστε να εξαλειφθεί το υπερβάλλον πλεονέκτημα των πλούσιων χωρών στις συναλλαγές τους για τη διαχείριση του χρέους τους.
• Εισαγωγή του μοντέλου της παγκόσμιας δημοκρατίας: σύμφωνα με τους μελετητές, πρόκειται για ένα μοντέλο παγκόσμιας δημοκρατίας έναντι της παγκόσμιας πλουτοκρατίας που υποστηρίζουν ότι υπάρχει σήμερα. Σήμερα, η Ευρώπη, η Βόρεια Αμερική και η Ωκεανία έχουν 4 φορές περισσότερα δικαιώματα ψήφου από τον υπόλοιπο κόσμο, κάτι που δεν ανταποκρίνεται στους πληθυσμούς τους.

Σύμφωνα με τους εισηγητές, από την πρόταση αναμένεται να βελτιωθεί το βιωτικό επίπεδο του 89% του παγκόσμιου πληθυσμού (95% στον Νότο και 85-95% στον Βορρά), ενώ με όρους ποιότητας ζωής (ελεύθερος χρόνος, περιβαλλοντική αναβάθμιση) το ποσοστό αυτό ανέρχεται στο 99% παγκοσμίως.

Η Έκθεση για την Παγκόσμια Δικαιοσύνη υποστηρίζει ότι η αναδιανομή του πλούτου που προτείνεται θα είναι προς όφελος σχεδόν του συνόλου του παγκόσμιου πληθυσμού. Άλλωστε, αν στα οικονομικά οφέλη προστεθούν τα οφέλη όπως η αύξηση του ελεύθερου χρόνου, η μείωση της ταχύτητας αύξησης της θερμοκρασίας του πλανήτη, η χρηματοδότηση της ενεργειακής μετάβασης και τα αποσταθεροποιητικά αποτελέσματα των σημερινών ακραίων ανισοτήτων, τότε η θετική αξία της πρότασης αποκτά άλλη διάσταση.

Παρ' όλα αυτά, υπολογίζεται ότι ένα 10 με 20% του πληθυσμού των πλούσιων χωρών θα βρεθεί σε ελαφρώς χειρότερη μοίρα – ειδικά αν συνυπολογίσουμε ένα εναλλακτικό μοντέλο ανάπτυξης περισσότερο επιζήμιο για το περιβάλλον. Επομένως, όπως σωστά αναφέρεται στην έκθεση, η μάχη για να πεισθούν οι χώρες δεν έχει να κάνει μόνο με την οικονομική διάσταση, αλλά έχει σχέση και με την αξία που αποδίδουμε στον ελεύθερο χρόνο, στην προστασία του πλανήτη για τις επόμενες γενιές και, εν τέλει, στο τι θεωρούμε «επαρκές».

Στην προσπάθειά τους, λοιπόν, να μας πείσουν για την εφικτότητα του προτεινόμενου μοντέλου, οι ερευνητές προτάσσουν σειρά, κατά τη γνώμη μου, αδύναμων επιχειρημάτων. Θα σταθώ σε δύο από αυτά:

• Το σημερινό παγκόσμιο σύστημα μοιάζει με αυτό του 19ου αιώνα, όπου δικαίωμα ψήφου είχαν μόνον οι πλούσιοι. Είναι καιρός η παγκόσμια πλουτοκρατία να αντικατασταθεί από ένα δημοκρατικό μοντέλο συναπόφασης και κοινωνικής αλληλεγγύης προς όλους. Άλλωστε, λέει το επιχείρημα, εδώ μιλάμε για «παγκόσμιες αξίες» που είναι γενικά αποδεκτές από όλους. Αλήθεια; Πιστεύουν όλοι στην ισότητα των φύλων; Στην ανάγκη για εκπαίδευση όλων; Πιστεύουν όλοι στην αξία της επιστήμης για την υγεία; Μην πάμε μακριά, ας δούμε τη Ρωσία, ας δούμε ακόμη και την Τουρκία – για να μην υποτεθεί ότι αναφέρομαι μόνο σε οπισθοδρομικές κοινωνίες όπως το Αφγανιστάν των Ταλιμπάν. Οι ίδιες οι ΗΠΑ αμφισβητούν σήμερα την αξία της ιατρικής και την κλιματική αλλαγή! Γιατί να μεταφέρουμε το δικό μας, ομολογουμένως επιτυχημένο, μοντέλο στους άλλους; Πώς θα το αποδεχθούν;
• Ακόμη και με αντιδράσεις, είναι καιρός οι πλούσιες χώρες να αναγνωρίσουν τις «ιστορικές τους ευθύνες» έναντι των υπολοίπων και να τις επανορθώσουν μέσω της θέσπισης του Παγκόσμιου Προγράμματος Δικαιοσύνης. Χωρίς να ανοίγουμε συζήτηση για ένα τόσο μεγάλο θέμα, αξίζει να ειπωθεί ότι η αναγνωρισμένη εκμετάλλευση των αποικιών από κάποιες χώρες δεν μπορεί να αποτελεί πάντα το επιχείρημα για μία διαρκή συγγνώμη. Άλλωστε, η αποικιοκρατία της Δύσης είναι μία σταγόνα στον ωκεανό στην ιστορία της ανθρωπότητας. Σε κάποιες, δε, περιπτώσεις ήταν τόσο σύντομη που υπήρξαν άνθρωποι, στη διάρκεια της ζωής των οποίων, κάποιες χώρες δεν ήταν, μετά ήταν και μετά πάλι δεν ήταν αποικίες. Και, τέλος πάντων, εκατό χρόνια μετά την αποαποικιοποίηση, οι ευθύνες βαραίνουν και τις σημερινές χώρες: διαφθορά, αδύναμοι θεσμοί και παγιωμένες ανισότητες αποτελούν εξίσου σοβαρά εμπόδια στην ανάπτυξη.

Τέλος, οι μελετητές αντιλαμβάνονται ότι χώρες όπως οι ΗΠΑ ή η Κίνα δεν θα συμφωνήσουν με την πρότασή τους. Προτείνουν την υιοθέτηση του μοντέλου από όσες χώρες συμφωνούν και την επιβολή αντιποίνων στις υπόλοιπες, ούτως ώστε να τις αναγκάσουν να συμφωνήσουν. Έναν «διορθωτικό φόρο» στο 80% για τις ΗΠΑ και στο 180% για την Κίνα. Ίσως, αν όλη η υπόλοιπη παγκόσμια κοινότητα συμφωνούσε σε ένα τέτοιο μέτρο, αυτό να είχε κάποια αξία. Αλλά είναι προφανές ότι αυτό δεν θα συμβεί. Ακόμη και αν συνέβαινε, γρήγορα θα υπήρχαν ρωγμές στην ομοφωνία και το εγχείρημα θα κατέρρεε.

Αλλά ας σταθούμε σε αυτή την ιδέα για υιοθέτηση του μοντέλου από όσους το επιθυμούν: προτείνω να εξετάσουμε την προσαρμογή του στα δεδομένα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πράγματι, στην ΕΕ έχουμε παράδοση στην προώθηση της ισότητας και της συνοχής. Έχουμε κοινές αξίες και επιθυμούμε να ενισχύσουμε τη συνοχή όχι μόνο σε οικονομικό επίπεδο αλλά και σε κοινωνικό, ενώ προωθούμε εντατικά την ενεργειακή μετάβαση και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Σήμερα γίνεται πολλή συζήτηση για την ανταγωνιστικότητα και την αυτονομία της ΕΕ έναντι των ανταγωνιστών της. Τα θέματα αυτά είναι κρίσιμα για την ίδια την επιβίωσή μας, αλλά φαίνεται να χάνεται από την ατζέντα η κοινωνική διάσταση της ΕΕ. Όμως, η αγνόηση αυτής της παραμέτρου είναι που έχει οδηγήσει στην ενίσχυση των πολιτικών άκρων και του αντιευρωπαϊκού αισθήματος στις κοινωνίες μας.

Μία ενίσχυση του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού και η απευθείας φορολόγηση των πολιτών προς όφελος της ΕΕ και όχι μόνο για τις εθνικές πολιτικές, θα ενισχύσει επίσης το αίσθημα της κοινής πορείας. Η αναδιανομή των πόρων ενός Ευρωπαϊκού Ταμείου Δικαιοσύνης, με όρους απόλυτης διαφάνειας και απολογισμού, θα μετριάσει τις αντιδράσεις των ευρωσκεπτικιστών.

Δεν πρέπει να παραγνωρίσουμε τις δυσκολίες. Φυσικά και θα υπάρξουν αντιδράσεις. Μία τέτοια πρόταση, αν και τεχνικά απολύτως εφικτή, πρέπει να υποβληθεί στην απαραίτητη πολιτική και κοινωνική ζύμωση. Αλλά η Έκθεση για την Παγκόσμια Δικαιοσύνη έχει το σημαντικό προτέρημα να θέτει ένα νέο πλαίσιο στη δημόσια συζήτηση, εκτός των τετριμμένων. Στην Ευρώπη έχουμε παράδοση στην καινοτομία και στις γενναιόδωρες κοινωνικές πολιτικές. Αλλά έχουμε επίσης παράδοση στις συγκρούσεις και στις ακρότητες. Εκτός από την ανταγωνιστικότητα, η κοινωνική δικαιοσύνη ίσως μας επιτρέψει να αποφύγουμε νέες περιπέτειες;

Η ανθρωπότητα προχωράει από ονειροπόλους.