Από την «Οδύσσεια» και τον Μυκηναϊκό πολιτισμό μέχρι τις σύγχρονες κρίσεις: τι μας διδάσκει η κατάρρευση των πολιτισμών του χαλκού
Αυτές τις ημέρες βγαίνει στους κινηματογράφους η ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν για την «Οδύσσεια» και παράλληλα κυκλοφορεί η ελληνική έκδοση του βιβλίου του χαρισματικού Στίβεν Φράι με το ίδιο θέμα. Από καθαρή σύμπτωση, λοιπόν, παρακολουθούσα ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον πόντκαστ για την καταστροφή των πολιτισμών του χαλκού, του ομηρικού κόσμου δηλαδή, ανάμεσά τους και του μυκηναϊκού πολιτισμού.
Σε ό,τι αφορά την τρέχουσα αντιπαράθεση για την ταινία του Νόλαν, η συζήτηση δεν συνεισέφερε κάτι το ιδιαίτερο. Ο καθηγητής Simon Goldhill από το Κέιμπριτζ, ωστόσο, ήταν κατηγορηματικός: το έργο του Ομήρου, αν και έχει προφανώς εξαιρετικό ενδιαφέρον για τους ιστορικούς, είναι προϊόν μυθοπλασίας. Δεν μπορούμε καν να γνωρίζουμε αν υπήρξε ο Τρωικός πόλεμος. Που πάει να πει, έτσι όπως το σκέφτομαι εγώ τουλάχιστον, πως δεν έχει πολύ νόημα να μιλάμε για το πόσο πιστός στο έργο ή στην ιστορία του Ομήρου είναι ο Νόλαν. Πρόκειται για διασκευή ενός κατά βάση λογοτεχνικού έργου, επιτυχημένη ή όχι αυτό είναι ανοιχτό στην κρίση μας. Μπορεί να μας επιτρέψει όμως μια διαφορετική ματιά στο σήμερα με αφορμή το έργο του Ομήρου. Αυτό δεν είναι το νόημα των διασκευών; Όσο για τον Φράι, ο οποίος συμμετείχε στο πόντκαστ, η αγάπη του για τον Όμηρο ήταν μεταδοτική. Περιέγραφε τόσο παραστατικά τη σκηνή όπου ο γερο-Πρίαμος παρακαλεί τον Αχιλλέα να πάρει πίσω το πτώμα του γιου του, Έκτορα, που σου προκαλούσε δάκρυα.
Μεγαλύτερο ενδιαφέρον όμως και για το σήμερα παρουσίαζε η συζήτηση για την ίδια την κατάρρευση των πολιτισμών. Την ιστορία τη μαθαίναμε και στο σχολείο. Κάποια στιγμή τον 12ο αιώνα π.Χ. μεγάλοι ως τότε πολιτισμοί όπως των Χεταίων ή ο Μυκηναϊκός, χάθηκαν αναπάντεχα. Τα λαμπρά παλάτια πυρπολήθηκαν, πόλεις εγκαταλείφθηκαν, ενώ οι κοινωνίες μοιάζει να βυθίστηκαν σε έναν πρώιμο μεσαίωνα. Επιτεύγματα όπως η γραφή πέρασαν στη λήθη. Μιλάμε για κοινωνίες οι οποίες είχαν αναπτύξει ένα εξαιρετικά εκτεταμένο δίκτυο εμπορικών συναλλαγών από τα υψίπεδα του Αφγανιστάν ως τη Σκανδιναβία. Ένα δίκτυο το οποίο είχε ως αποτέλεσμα σημαντικές πολιτισμικές ανταλλαγές αλλά και κρίσιμες εξαρτήσεις από εισαγωγές. Πώς και γιατί καταστράφηκαν;
Το ερώτημα αυτό απασχολούσε και εξακολουθεί να απασχολεί τους αρχαιολόγους και τους ιστορικούς. Οι επιθέσεις από τους «λαούς της θάλασσας», στους οποίους αναφέρονται γραπτές πηγές της εποχής, ήταν ένας από τους αρχικώς υπόπτους. Κατά καιρούς υποστηρίχθηκαν και άλλες θεωρίες όπως το κλίμα, η ανομβρία, οι εσωτερικές αναταραχές, οι επιδημίες και οι σεισμοί. Ο καθηγητής Eric Kline, ο οποίος έχει γράψει το βιβλίο «1177 π.Χ.: Όταν κατέρρευσε ο πολιτισμός», υποστήριξε ότι ένα τόσο γενικευμένο φαινόμενο δεν μπορεί να οφείλεται σε έναν μόνο παράγοντα, αλλά σε συνδυασμό παραγόντων που ο ένας ενίσχυε τον άλλο, με αποτέλεσμα την κατάρρευση. Η ανομβρία οδηγούσε στον λιμό, ο οποίος προκαλούσε εξεγέρσεις εναντίον των ελίτ αλλά και μετακινήσεις πληθυσμών, οι οποίες έπαιρναν βίαιο χαρακτήρα και εκλαμβάνονταν ως εισβολές από πληθυσμούς που αντιμετώπιζαν ανάλογα προβλήματα. Χρησιμοποίησε μάλιστα ένα σύγχρονο παράδειγμα αναρωτώμενος τι θα είχε συμβεί αν η οικονομική κρίση του 2008 είχε συμπέσει με τον κόβιντ και τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Τα στοιχεία από τις αρχαιολογικές έρευνες επικουρούν μια τέτοια θεωρία. Για παράδειγμα, είναι πια αποδεκτό το γεγονός ότι υπήρξε μια παρατεταμένη περίοδος μεγάλης μείωσης των βροχοπτώσεων η οποία προκάλεσε λιμό εξαιτίας των καταστροφικών επιπτώσεων στην αγροτική παραγωγή. Άλλωστε τα καμένα παλάτια σε πόλεις που παρέμειναν άθικτες υποδηλώνουν εσωτερικές αναταραχές.
Είχαν όμως συνείδηση αυτής της συστημικής κρίσης οι λαοί της εποχής; Όπως λέει η καθηγήτρια Josephine Quinn της Οξφόρδης, η οποία έχει γράψει το βιβλίο «How the world made the west», τα σημάδια υπήρχαν, όμως, καθώς οι επικοινωνίες ήταν δύσκολες και έπαιρναν χρόνο, θα εμφανίζονταν αποσπασματικά και δεν θα επέτρεπαν την κατανόηση της συνολικής εικόνας. Αυτό δεν είναι δικαιολογία για τους πολιτικούς σήμερα, πρόσθεσε, οι οποίοι αγνοούν τα σημάδια μιας γενικευμένης κρίσης στον κόσμο.
Ο καθηγητής Kline είναι ακόμα πιο απαισιόδοξος. Πιστεύει ότι υπάρχει 90% πιθανότητα συστημικής κατάρρευσης στον κόσμο μέσα στον επόμενο αιώνα, είτε από πυρηνικό πόλεμο, είτε από επιδημίες, είτε λόγω του κλίματος, είτε της τεχνητής νοημοσύνης, είτε λόγω ενός συνδυασμού όλων αυτών. «Έχουμε και πάλι αυτό το παγκοσμιοποιημένο συνδεδεμένο δίκτυο» το οποίο, αν καταρρεύσει, «θα βουλιάξουμε βραχυπρόθεσμα. Θα επιστρέψουμε στην αφετηρία». Η δύναμη του συστήματος, η παγκοσμιοποίηση, είναι και η αχίλλειος πτέρνα του, τότε και τώρα.
Σε κάθε καταστροφή βέβαια υπάρχουν χαμένοι και κερδισμένοι. Η Βαβυλώνα, για παράδειγμα, μπορεί να έχασε το 75% του πληθυσμού της, κατάφερε ωστόσο να ανακάμψει. Το ίδιο και η Αίγυπτος όπου υπάρχουν ενδείξεις για πιο εντατικές καλλιέργειες ως προσπάθεια ενίσχυσης αυτού που σήμερα ονομάζουμε ανθεκτικότητα. Οι Φοίνικες, πάλι, άνθησαν καθώς η κατάρρευση των δικτύων τούς επέτρεψε να καλύψουν αυτοί το κενό. Αντιθέτως ο μυκηναϊκός πολιτισμός εξαφανίστηκε. Στον ελληνικό χώρο φαίνεται ότι ο πληθυσμός μειώθηκε στο μισό.
Όπως συμβαίνει πάντα, η κατάρρευση «ήταν η αρχή κάτι νέου, ένα σύστημα ιδεών και κουλτούρας που τελικά οδήγησε στον σημερινό κόσμο στον οποίο ανήκουμε». Με μία έννοια, ό,τι ακριβώς περιμένουμε να συμβεί και σήμερα. Μια νέα ισορροπία η οποία καθίσταται αναγκαία από τις γεωπολιτικές, κλιματολογικές, κοινωνικές και τεχνολογικές ανατροπές. Αυτό που μένει να φανεί είναι αν θα επιβεβαιωθούν όλα αυτά. Αυτές οι προσεγγίσεις, ωστόσο, μας δείχνουν πόσο σύγχρονες, πόσο κοντά μας μπορούν να έρθουν οι κοινωνίες του παρελθόντος.
17°
