Εθνικοί ύμνοι και ποδόσφαιρο: η ιστορία, οι πολιτικές αντιπαραθέσεις και οι συμβολισμοί που εξακολουθούν να διχάζουν λαούς και φιλάθλους.
Όταν μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο επιχειρήθηκε να καθιερωθεί το Euro στο ποδόσφαιρο, η ιδέα αντιμετωπίστηκε με μεγάλη επιφυλακτικότητα. Οι πληγές ήταν ακόμα φρέσκες και κανείς δεν ήθελε καινούργιες αφορμές για εθνικούς ανταγωνισμούς. Δεν ήταν παράλογο. Πολλές φορές αθλητικά γεγονότα έχουν οδηγήσει σε συγκρούσεις, κυρίως μεταξύ των φιλάθλων. Μία φορά ωστόσο, το 1969, οδήγησε και σε κανονικό πόλεμο: μεταξύ της Ονδούρας και του Ελ Σαλβαδόρ.
Το Μουντίαλ και οι πολιτικές διαμάχες που κρύβονται πίσω από τους εθνικούς ύμνους
Σήμερα βέβαια τα πράγματα έχουν αλλάξει. Το Μουντιάλ, όπως και οι Ολυμπιακοί Αγώνες, είναι μια μεγάλη γιορτή και ένα εξίσου μεγάλο οικονομικό πρότζεκτ. Το ποδόσφαιρο, και ο αθλητισμός γενικά, μπορεί και να ενώνει. Οι ομάδες βγαίνουν στο γήπεδο, ανακρούεται ο εθνικός τους ύμνος και οι φίλαθλοι παραληρούν από ενθουσιασμό. Όμως όχι όλοι. Ακόμα και σήμερα, οι πολιτικές διαμάχες που κρύβονται πίσω από τους εθνικούς ύμνους παραμένουν ζωντανές.
Ο αμερικανικός ύμνος «Star spangled banner» και το «Lift every voice and sing»
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο αμερικανικός ύμνος, το «Star spangled banner». Τα λόγια γράφτηκαν το 1814 από έναν δικηγόρο, τον Φράνσις Σκοτ Κι, μετά την αποτυχημένη πολιορκία του οχυρού ΜακΧένρι στη Βαλτιμόρη από τους Βρετανούς. Έμπνευσή του ήταν μια τεράστια σημαία που ανέβασαν οι πολιορκημένοι για να γιορτάσουν τη νίκη τους. Το ποίημα τραγουδήθηκε, όπως συνηθιζόταν τότε, πάνω σε έναν ήδη γνωστό σκοπό Άγγλου συνθέτη. Έγινε εξαιρετικά δημοφιλές και παιζόταν σε εθνικές εορτές και αθλητικές εκδηλώσεις, ορίστηκε όμως επίσημα ως ύμνος των ΗΠΑ μόλις το 1931.
Από την πρώτη στιγμή υπήρξαν ενστάσεις και αντιπροτάσεις. Το 2017, μάλιστα, η Εθνική Επιτροπή για τα δικαιώματα των μαύρων (NACCP) ζήτησε επισήμως την αντικατάστασή του, για δύο κυρίως λόγους. Ο πρώτος ότι ο ποιητής υπήρξε ο ίδιος ιδιοκτήτης σκλάβων. Ο δεύτερος, πιο ουσιαστικός, είναι ο στίχος στον οποίο αναφέρεται ότι δεν θα υπάρξει καμία σωτηρία για τον «μισθοφόρο και τον σκλάβο». Έχει ιστορική αναφορά, καθώς οι Βρετανοί απελευθέρωναν και επιστράτευαν τους μαύρους εναντίον των πρώην ιδιοκτητών τους. Σήμερα ωστόσο θεωρείται ρατσιστικός και διχαστικός. Έτσι η NACCP αντιπροτείνει ένα άλλο μελοποιημένο ποίημα το «Lift every voice and sing» το οποίο, ανεπίσημα φυσικά, θεωρείται και ο εθνικός ύμνος των μαύρων.
Ο αγγλικός εθνικός ύμνος, «God Save the King - Ο Θεός ας σώζει τον βασιλέα»
Ο αγγλικός εθνικός ύμνος, «Ο Θεός ας σώζει τον βασιλέα», δεν προκαλεί τέτοιες εντάσεις, παρότι σίγουρα δεν εκφράζει τους αντιπάλους της βασιλείας. Γι’ αυτούς μικρή παρηγοριά είναι η τρίτη στροφή, όπου ζητείται από τον βασιλιά να υπερασπίζεται τους νόμους. Είναι ο παλαιότερος εθνικός ύμνος, με άγνωστο συνθέτη και ποιητή, κι όπως συνηθίζεται στην Αγγλία, έχει καθιερωθεί εθιμικά. Αποτέλεσε το πρότυπο για τους ύμνους πολλών άλλων χωρών κι ακόμα και σήμερα είναι πάνω στην ίδια μελωδία αυτός του Λιχτενστάιν και ο βασιλικός ύμνος της Νορβηγίας. Στο παρελθόν, πριν από την καθιέρωσή του, ήταν εξαιρετικά δημοφιλής και τραγουδιόταν σε πολλές κοινωνικές εκδηλώσεις σε κρίσιμες ιστορικές περιόδους. Τον 17ο αιώνα, όταν ο βασιλιάς απειλήθηκε από τον καθολικό σφετεριστή Κάρολο των Στιούαρτ αλλά και τον 18ο αιώνα, όταν η απειλή προερχόταν από το παράδειγμα της Γαλλικής Επανάστασης με τον αποκεφαλισμό του Λουδοβίκου.
Το πρόβλημα με τον ύμνο είναι η Σκοτία και είναι διπλό: πρακτικό και πολιτικό.
Καταρχήν, για ιστορικούς λόγους, η Μ. Βρετανία είναι η μόνη χώρα η οποία μετέχει στο Μουντιάλ με δύο διαφορετικές ομάδες. Θα ήταν κάπως αμήχανο να παίζεται δύο φορές ο ίδιος ύμνος, αν επρόκειτο να αναμετρηθούν μεταξύ τους. Υπάρχει όμως και το ζήτημα του σκοτζέζικου εθνικισμού. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο παρελθόν ο τότε ηγέτης του Σκοτικού Εθνικού Κόμματος Άλεξ Σάλμοντ αρνιόταν να τραγουδήσει τον ύμνο στις επίσημες εκδηλώσεις. Έτσι, και πάλι εθιμικά, οι Σκοτσέζοι έχουν επιλέξει ένα τραγούδι, το «Ο ανθός της Σκοτίας» ως τον δικό τους ύμνο. Έχει γραφεί τη δεκαετία του ’60 από τον λαϊκό τραγουδιστή Ρόι Γουίλιαμσον. Οι στίχοι αναφέρονται στη νίκη του Ρόμπερτ Μπρους επί του Άγγλου βασιλιά Εδουάρδου Β' το 1314! Αυτό θα πει ιστορική μνήμη. Μια προσπάθεια πάντως να ψηφιστεί επίσημα ως εθνικός ύμνος της Σκοτίας καταψηφίστηκε στο τοπικό κοινοβούλιο. Έτσι, σήμερα τραγουδιέται κυρίως στα γήπεδα.
Ο εθνικός ύμνος της Γερμανίας και «Η Γερμανία υπεράνω όλων»
Ξεχωριστό ενδιαφέρον και πολύ βεβαρυμένο παρελθόν έχει ο εθνικός ύμνος της Γερμανίας. Τη μουσική συνέθεσε ο Γιόζεφ Χάιντν τον 18ο αιώνα προς τιμήν του αυτοκράτορα Φραγκίσκου και στη συνέχεια έγινε ο ύμνος της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας και, όταν αυτή διαλύθηκε, της Αυστρίας. Η Γερμανία υιοθέτησε την ίδια μελωδία το 1922, πάνω στους στίχους όμως του «Η Γερμανία υπεράνω όλων». Πρόκειται για ένα ρομαντικό ποίημα του 19ου αιώνα, το οποίο γράφτηκε για να τραγουδιέται πάνω στον σκοπό του Χάιντν. Ήταν η εποχή πριν από τη γερμανική ενοποίηση και ήθελε να εκφράσει την υποστήριξη στην ιδέα της ενιαίας πατρίδας. Ανήκε στη φιλελεύθερη παράδοση, καθώς το αίτημα για ενοποίηση συνοδευόταν συνήθως και από το αίτημα για πολιτικές ελευθερίες.
Αργότερα ωστόσο, στη διάρκεια του Πρώτου Πολέμου, συνδέθηκε με τον συντηρητικό εθνικισμό κι έγινε εξαιρετικά δημοφιλές αποκτώντας διαφορετικό νόημα. Καθιερώθηκε για πρώτη φορά ως εθνικός ύμνος της Γερμανίας το 1922, στη δημοκρατία της Βαϊμάρης, και θεωρήθηκε παραχώρηση προς τους συντηρητικούς από τον σοσιαλδημοκράτη πρόεδρο Φρίντριχ Έμπερτ, ο οποίος ωστόσο υποστήριζε πως θα έπρεπε να απαγγέλλεται η τρίτη στροφή, η οποία μιλούσε για δικαιοσύνη και ελευθερία.
Όταν έγινε πρόεδρος ο υπερσυντηρητικός Χίντενμπουργκ, αυτό ξεχάστηκε κι όταν επικράτησαν οι Ναζί, η πρώτη στροφή συνοδευόταν και από τον ύμνο των ταγμάτων εφόδου. Έτσι το «Deutschland über alles» ταυτίστηκε με τον ναζισμό. Το ότι υιοθετήθηκε ο ίδιος σκοπός μεταπολεμικά προκάλεσε σοκ. Η διαμάχη πάντως για την πρώτη ή την τρίτη στροφή συνεχίζεται. Επισήμως και με απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου, που απέρριψε σχετικό αίτημα Χριστανοδημοκρατών, προστατεύεται ως εθνικός ύμνος μόνο η τρίτη στροφή. Πρόσφατα, ωστόσο, βουλευτές του ΑfD βιντεοσκοπήθηκαν να τραγουδούν την πρώτη. Η άνοδος της ακροδεξιάς ξυπνά τα φαντάσματα του ναζισμού.
17°
