Σχίζοντας τη «χάρτινη τίγρη» του ΝΑΤΟ

Σε συνέντευξή του στη, συντηρητικών τάσεων, βρετανική εφημερίδα Telegraph, ο Αμερικανός Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ ρωτήθηκε αν θα αναθεωρούσε τη συμμετοχή της χώρας του στο ΝΑΤΟ, την επομένη του (ακήρυκτου) πολέμου εναντίον του Ιράν. Το «Oh yes» που ξεστόμισε αποκαλύπτει, για μια ακόμα φορά, την υπερχειλίζουσα αυτοπεποίθηση του Προέδρου Τραμπ. Η συνέχεια της απάντησής του επιβεβαιώνει την τάση του να εμμένει στις, σχετικά λίγες, εδραιωμένες αντιλήψεις του: «Ουδέποτε με έπεισε (swayed) το ΝΑΤΟ. Πάντοτε γνώριζα ότι ήταν μια χάρτινη τίγρη, και αυτό το γνωρίζει και ο Πούτιν, παρεμπιπτόντως».

Επιτρέψτε μου έναν συνειρμό. Ίσως ο Ντόναλντ Τραμπ να είναι κατά βάθος μαοϊκός. Εκτός από τον έντονο σεξισμό στην αντιμετώπιση του γυναικείου φύλου, μοιράζεται με τον «Μεγάλο Τιμονιέρη» την ίδια αντίληψη για τη δυτική συμμαχία (χάρτινη τίγρη) αλλά και προσυπογράφει τη φράση: «Απόλυτο χάος, υπέροχη κατάσταση». Το δυσάρεστο είναι ότι το χάος που προκαλεί ο Τραμπ δεν επηρεάζει μόνο τη χώρα του αλλά τον πλανήτη στο σύνολό του.

Πίσω στο ΝΑΤΟ, λοιπόν. Σε λίγες μέρες (4 Απριλίου), ο Οργανισμός Συμφώνου του Βορείου Ατλαντικού (όπως επισήμως ονομάζεται η Συμμαχία) κλείνει τα 77α γενέθλιά του. Η ιδρυτική του συνθήκη υπογράφηκε στην Ουάσιγκτον, την πρωτοβουλία, όμως, για τη δημιουργία του οργανισμού δεν την είχαν οι Αμερικανοί αλλά οι Ευρωπαίοι. Πρωταγωνιστικό ρόλο έπαιξε η κυβέρνηση των Βρετανών Εργατικών με πρωθυπουργό τον Clement Attlee και υπουργό Εξωτερικών τον Ernest Bevin, πρώην οδηγό φορτηγών και συνδικαλιστή. Τις επιδιώξεις των Ευρωπαίων τότε συνοψίζει μια φράση που αποδίδεται στον πρώτο Γενικό Γραμματέα της Συμμαχίας, τον Λόρδο Ismay: Το ΝΑΤΟ, λέει, ιδρύθηκε «για να κρατά τους Ρώσους απέξω, τους Αμερικανούς μέσα, και τους Γερμανούς κάτω».

Αναμφίβολα, η ίδρυση της Συμμαχίας σηματοδότησε ένα νέο κεφάλαιο στην εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών. Για πρώτη φορά εν καιρώ ειρήνης, η χώρα, υπό την προεδρία του Harry Truman, δέχτηκε να πάρει μέρος σε μια πολυμερή συμμαχία. Έτσι, εγκατέλειψε οριστικά την πολιτική των αποστάσεων από τις εξελίξεις στη γηραιά ήπειρο (όπως είχε διακηρύξει ο Πρόεδρος Monroe το 1823) και δέχτηκε να επωμιστεί το κύριο βάρος για την ασφάλεια της Δυτικής Ευρώπης. Σε αντάλλαγμα, η Ουάσιγκτον απολάμβανε αδιαφιλονίκητα τη θέση «πρώτης μεταξύ ίσων» σε μια περιοχή του πλανήτη που, σήμερα, αντιπροσωπεύει περί το 55% του παγκόσμιου πλούτου.

Σύμβολο της εξέχουσας θέσης που επιφυλάσσει το ΝΑΤΟ στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι το γεγονός ότι ο εκάστοτε ανώτατος στρατιωτικός διοικητής είναι Αμερικανός, ενώ οι Ευρωπαίοι και οι Καναδοί αρκούνται στο αξίωμα του πολιτικού Γενικού Γραμματέα.

Από τα ιδρυτικά 12, σήμερα το ΝΑΤΟ αριθμεί 32 κράτη μέλη. Στην ιστορική του διαδρομή, δύο από αυτά αποχώρησαν από το στρατιωτικό του σκέλος για να επιστρέψουν αργότερα (η Γαλλία, 1966-2009, και η Ελλάδα, 1974-1980). Παρά τα περί του αντιθέτου προγνωστικά, η Συμμαχία επιβίωσε του Ψυχρού Πολέμου, σε αντίθεση με το «αντίπαλο δέος» της εποχής, το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, που αυτοδιαλύθηκε. Το μυστικό έγκειται στο γεγονός ότι η ένταξη και παραμονή κρατών στο ΝΑΤΟ δεν υπήρξε αποτέλεσμα έξωθεν επιβολής (όπως συνέβη με τους δορυφόρους της ΕΣΣΔ), αλλά επιλογής εκλεγμένων κυβερνήσεων (με εξαίρεση την Πορτογαλία του 1949), ενώ η λειτουργία του βασίστηκε στη συναίνεση και όχι στον εξαναγκασμό (όπως οφείλουν να θυμούνται οι Ανατολικοί και κυρίως οι όψιμοι ρωσόφιλοι Ούγγροι).

Ανέκαθεν ο Τραμπ ισχυριζόταν ότι οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ έχουν «πιάσει Κώτσους» τους συμπατριώτες του, καθώς, πράγματι, οι ΗΠΑ έχουν συνεισφέρει αδρά σε αμυντικές δαπάνες που ενισχύουν τη συμμαχία στο σύνολό της. Η άποψη αυτή παραβλέπει τα οφέλη της προνομιακής σχέσης που η Ουάσιγκτον απολαμβάνει με το πιο πλούσιο και ανεπτυγμένο τμήμα της υδρογείου – εκτός των ΗΠΑ. Παραβλέπει το γεγονός ότι οι ΗΠΑ ήταν και παραμένουν ο βασικός προμηθευτής οπλικών συστημάτων για τα περισσότερα κράτη μέλη. Παραβλέπει και το γεγονός ότι η μόνη περίσταση κατά την οποία ενεργοποιήθηκε η ρήτρα συλλογικής άμυνας (δηλαδή συμμετοχής σε εχθροπραξίες για την υπεράσπιση συμμάχου) του ΝΑΤΟ ήταν την επομένη των τρομοκρατικών χτυπημάτων της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 σε αμερικανικό έδαφος. Σε εφαρμογή της ρήτρας (Άρθρο 5 του Συμφώνου), οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι και ο Καναδάς εισέφεραν περί τους 400.000 στρατιώτες στη μακρά εμπλοκή του ΝΑΤΟ στο Αφγανιστάν (2001-2021), με νεκρούς και τραυματίες που έφταναν το ένα τρίτο του συνόλου.

Αγνοώντας επιδεικτικά την Ιστορία και εμπιστευόμενος κυρίως το ένστικτό του, απερίσπαστος από μηχανισμούς checks and balances και περιστοιχιζόμενος από κόλακες, ο Αμερικανός Πρόεδρος απειλεί να πραγματοποιήσει αυτό που ονειρεύτηκαν γενεές κομμουνιστών και λοιπών αριστεριστών – να σχίσει τη «χάρτινη τίγρη» της δυτικής συμμαχίας. Το ενδιαφέρον είναι ότι το Σύνταγμα των ΗΠΑ ορίζει μεν ότι ο Πρόεδρος μπορεί να συνάπτει συνθήκες (με τη συμβουλή και τη συναίνεση του Κογκρέσου), σιωπά όμως στο ζήτημα της απόσυρσης από αυτές. Ωστόσο, ο Tραμπ μπορεί να ελπίζει ότι η φιλική πλειοψηφία στο Ανώτατο Δικαστήριο θα του αναγνωρίσει τέτοιο δικαίωμα, κηρύσσοντας αντισυνταγματικό ένα νόμο του 2023 που απαγορεύει στον Πρόεδρο να αποσύρει τις ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ χωρίς την έγκριση των δύο τρίτων της Γερουσίας.

Και οι Σύμμαχοι των ΗΠΑ τι κάνουν; Φαίνεται προτιμότερο να διατηρήσουν την ψυχραιμία τους, όπως έπραξαν απέναντι στην τραμπική διεκδίκηση της Γροιλανδίας. Είναι πολύ πιθανό ότι οι ορατές ήδη συνέπειες από τις ασυλλόγιστες και αυτοκαταστροφικές ενέργειες του Προέδρου με την αγοραία αντίληψη των πραγμάτων δεν θα αργήσουν να στενέψουν δραστικά τα περιθώριά του για περαιτέρω πρωτοβουλίες απέναντι σε εχθρούς και φίλους.