Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή και ο Λίβανος

Η επέκταση της νέας μεσανατολικής ανάφλεξης στον πολύπαθο Λίβανο ήταν αναμενόμενη. Η σιιτική οργάνωση Χεζμπολάχ δεν μπορούσε να μείνει αδιάφορη τη στιγμή που η Τεχεράνη, η παγκόσμια μητρόπολη του σιιτικού Ισλάμ, βομβαρδίζεται από τους «σιωνιστές και Αμερικανούς εχθρούς» και όταν ο ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης Χαμενεΐ σκοτώνεται από ισραηλινή πυραυλική επίθεση για να συναντήσει στον παράδεισο τον Νασράλα, τον μεγάλο ηγέτη της Χεζμπολάχ, που είχε δολοφονηθεί στη Βηρυτό πριν ενάμισι χρόνο.

Ο Λίβανος βρίσκεται ξανά στο μάτι του κυκλώνα, με εκατοντάδες νεκρούς, εκατοντάδες χιλιάδες εκτοπισμένους και τεράστιες υλικές καταστροφές, μόλις δεκαοκτώ μήνες μετά την προηγούμενη ισραηλινή επίθεση και τους βομβαρδισμούς τον Σεπτέμβριο και Οκτώβριο του 2024.

Η συντριπτική πλειονότητα των υποστηρικτών της Χεζμπολάχ ανήκει στη σιιτική μειονότητα της χώρας. Υπολογίζεται ότι σήμερα είναι η μεγαλύτερη μειονότητα, αλλά απέχει πολύ από να είναι πλειονότητα. Ας σημειωθεί ότι η τελευταία απογραφή με καταγραφή της θρησκευτικής ταυτότητας έγινε το 1932. Έκτοτε κανείς δεν τολμά να ανοίξει το κουτί της Πανδώρας, αφού, για τα ανώτατα και ανώτερα πολιτικά και κρατικά αξιώματα, ισχύει ο κανόνας της εκ των προτέρων κατανομής τους ανάλογα με το μέγεθος των 18 αναγνωρισμένων θρησκευτικών κοινοτήτων. Στις τελευταίες εκλογές του 2022 το κόμμα της Χεζμπολάχ συγκέντρωσε το 19,8% των ψήφων και κατέλαβε 15 από τις 128 έδρες του Κοινοβουλίου.

Ο ρόλος της Χεζμπολάχ και οι προκλήσεις για τη σταθερότητα του Λιβάνου

Γιατί οι πολίτες και η κυβέρνηση του Λιβάνου δεν αποτρέπουν τις δυνάμεις της Χεζμπολάχ από τις επιθέσεις τους εναντίον του Ισραήλ, οι οποίες προκαλούν μαζικά αντίποινα και μεγάλες καταστροφές σε μια χώρα που έχει ήδη υποστεί τα πάνδεινα τα τελευταία χρόνια;

Η απάντηση είναι διττή: το αρχαϊκό και αναποτελεσματικό σύστημα πολιτικής οργάνωσης της χώρας δεν επιτρέπει την ύπαρξη ενός ισχυρού κράτους που θα είναι σε θέση να επιβάλει τον νόμο, τη θέληση, δηλαδή, της πλειοψηφίας. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι το «κόμμα του Θεού» (κυριολεκτική σημασία της λέξης «Χεζμπολάχ» στα αραβικά) κατόρθωσε, από το τέλος του εμφυλίου πολέμου το 1992 μέχρι τον θάνατο του ηγέτη του Νασράλα, να αυξάνει προοδευτικά την πολιτική του επιρροή και τη στρατιωτική του ισχύ, ώστε τελικά να κυριαρχήσει πολιτικά και στρατιωτικά σε ολόκληρο τον πολυθρησκευτικό Λίβανο, παρότι δεν στηρίζεται σε μια κυρίαρχη θρησκευτική κοινότητα της χώρας.

Στο τέλος του δεκαπενταετούς εμφυλίου πολέμου συμφωνήθηκε ο αφοπλισμός όλων των πολιτοφυλακών, με την εξαίρεση της Χεζμπολάχ, προκειμένου να συνεχίσει τον αγώνα για την απελευθέρωση των κατεχομένων από το Ισραήλ εδαφών στον νότιο Λίβανο. Το ισλαμιστικό κίνημα, από τοπικό ένοπλο κίνημα, αναδείχθηκε στο μεγαλύτερο πολιτικό κόμμα της πρόσφατης ιστορίας του Λιβάνου και σε μια από τις ισχυρότερες μη κρατικές ένοπλες οργανώσεις παγκοσμίως. Σύμφωνα με δήλωση του ίδιου του Νασράλα λίγο πριν δολοφονηθεί, η ένοπλη πτέρυγα της Χεζμπολάχ διέθετε 100.000 μαχητές και εκτιμάται ότι διέθετε 150.000 πυραύλους και ρουκέτες, που υποστηρίζονταν από ένα εκτεταμένο δίκτυο υπόγειων τούνελ.

Οι σχέσεις του σιιτικού κινήματος με την Τεχεράνη ήταν από την πρώτη στιγμή της ίδρυσής του πολύ στενές.

Το 1982 το Ιράν έστειλε 1.200 φρουρούς της επανάστασης στον Λίβανο, στην κοιλάδα Μπεκάα, για να οργανώσουν και να εκπαιδεύσουν στελέχη της σιιτικής οργάνωσης. Η στιγμή του μεγάλου θριάμβου για τη Χεζμπολάχ έφτασε το 2000, όταν το Ισραήλ αποσύρθηκε από τα κατεχόμενα εδάφη, κάτω από την πίεση των σιιτών μαχητών και τις μεγάλες απώλειες που επέφεραν στον ισραηλινό στρατό. Η αποχώρηση γιορτάστηκε ως μεγάλη νίκη έναντι του Ισραήλ και το γόητρο της Χεζμπολάχ ανέβηκε κατακόρυφα σε πολλές αραβικές και μουσουλμανικές χώρες. Οι ελπίδες των Λιβανέζων πολιτών αναπτερώθηκαν – πίστεψαν ότι είχε φτάσει η ώρα για τον αφοπλισμό της Χεζμπολάχ και την επικράτηση της ειρήνης. Με τη βοήθεια του Ιράν και της συμμάχου Συρίας βρέθηκε ένα διπλωματικό πρόσχημα για να συνεχιστεί ο εξοπλισμός της Χεζμπολάχ και να διαψευσθούν οι ελπίδες.

Πολλοί παρατηρητές πιστεύουν ότι η αρχή του τέλους της κυριαρχίας της Χεζμπολάχ στον Λίβανο ξεκίνησε με την τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς στο νότιο Ισραήλ, στις 7 Οκτωβρίου του 2023, και την αλληλεγγύη που έσπευσε να δείξει η σιιτική οργάνωση, αρχίζοντας πάλι να εκτοξεύει ρουκέτες προς το βόρειο Ισραήλ. Η πρωτοφανής ισραηλινή επιχείρηση της έκρηξης των βομβητών και οι μαζικές πυραυλικές επιθέσεις εξουδετέρωσαν πολλά από τα στελέχη της οργάνωσης και κατέστρεψαν μέρος του οπλοστασίου του.

Ακολούθησε ένα ισχυρό χτύπημα κατά της Χεζμπολάχ: η ανατροπή του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία, που αποτελούσε την μοναδική δίοδο χερσαίου ανεφοδιασμού με όπλα από το Ιράν. Η Χεζμπολάχ έσπευσε από την πρώτη στιγμή της σουνιτικής εξέγερσης στη Συρία να συνδράμει το καθεστώς Άσαντ για την αιματηρή καταστολή της.

Η πολιτική και στρατιωτική αποδυνάμωση της Χεζμπολάχ άνοιξε τον δρόμο για την εκλογή Προέδρου της Δημοκρατίας στον Λίβανο στις αρχές του 2025, έπειτα από ατελέσφορες προσπάθειες δύο και πλέον χρόνων. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας και η νέα κυβέρνηση έχουν φιλοδυτικό και φιλοευρωπαϊκό προσανατολισμό και προσπαθούν να αποτρέψουν την εμπλοκή της χώρας στον πόλεμο Ισραήλ-Ιράν, χωρίς μέχρι σήμερα να έχουν κατορθώσει να επιβάλουν τις αποφάσεις τους.

Η στρατιωτική δύναμη και η ακτινοβολία της Χεζμπολάχ έχει μεν μειωθεί δραματικά, δεν παύει όμως να παραμένει ένας πολιτικός και στρατιωτικός παίκτης, ικανός να επιβάλει τη δική του ατζέντα, σέρνοντας ακόμα μια φορά τον Λίβανο σε μια πολεμική σύρραξη. Συντονίζεται και ευθυγραμμίζεται με την πολιτική της Τεχεράνης αλλά διαθέτει και γερές ρίζες στη σιιτική κοινότητα του Λιβάνου και ένα εξαιρετικά εκτεταμένο δίκτυο παροχής κοινωνικών υπηρεσιών, με πολλά νοσοκομεία, σχολεία και άλλα βασικά έργα υποδομής, που το παραδοσιακά αδύναμο κράτος του Λιβάνου δεν μπορούσε να παρέχει.

Το μεγάλο στοίχημα που θα κρίνει το μέλλον της χώρας των κέδρων είναι ο περιορισμός της δράση της Χεζμπολάχ, ώστε ο Λίβανος να μην οδηγηθεί σε μια άνιση πολεμική σύγκρουση με το Ισραήλ. Την ίδια στιγμή η κυβέρνηση της χώρας πρέπει να κάνει τους αναγκαίους λεπτούς χειρισμούς, ώστε να αποφευχθεί μια ένοπλη εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα στις δυνάμεις της Χεζμπολάχ και στις κρατικές δυνάμεις, κάτι που θα ξανάφερνε στο προσκήνιο τον εφιάλτη του πολυετούς εμφυλίου πολέμου. 

* Ο Δημήτρης Κούρκουλας διετέλεσε υφυπουργός Εξωτερικών. Την περίοδο 1997-2001 υπηρέτησε ως Πρέσβης της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον Λίβανο. Πρόσφατα κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Λίβανος. Μια ξεχωριστή χώρα», από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.