Γιούργκεν Χάμπερμας, ο φιλόσοφος που άλλαξε τον τρόπο που σκεφτόμαστε τη δημοκρατία

Ο Γιούργκεν Χάμπερμας, ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους του 20ού και των αρχών του 21ου αιώνα, πέθανε σε ηλικία 96 ετών. Ο Γερμανός στοχαστής, που άφησε βαθύ αποτύπωμα στη φιλοσοφία, την κοινωνιολογία και τη θεωρία της δημοκρατίας, πέθανε το Σάββατο στο Στάρνμπεργκ, κοντά στο Μόναχο, σύμφωνα με τον εκδοτικό του οίκο Suhrkamp.

Ο Χάμπερμας θεωρείται μια από τις πιο επιδραστικές πνευματικές μορφές της μεταπολεμικής Ευρώπης. Το έργο του για την επικοινωνία, τον ορθολογισμό και τη δημόσια σφαίρα επηρέασε βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη σύγχρονη κοινωνία και τη λειτουργία της δημοκρατίας. Από τα πιο γνωστά έργα του είναι το δίτομο βιβλίο «Θεωρία της Επικοινωνιακής Δράσης», που αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τις κοινωνικές επιστήμες.

Κατά τη διάρκεια της ζωής του παρενέβαινε συχνά στον δημόσιο διάλογο για πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα. Τα γραπτά του ξεπερνούσαν τα στενά όρια της ακαδημαϊκής φιλοσοφίας, προσφέροντας μια ευρύτερη ερμηνεία της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και της δημοκρατικής ζωής.

Ο ίδιος έλεγε ότι η εμπειρία της κατάρρευσης της ναζιστικής Γερμανίας το 1945, όταν ήταν 15 ετών, υπήρξε καθοριστική για τη διαμόρφωση της σκέψης του. Όπως είχε αναφέρει αργότερα, εκείνη η στιγμή αποκάλυψε ότι επρόκειτο για «ένα πολιτικά εγκληματικό σύστημα μέσα στο οποίο είχαμε ζήσει», εμπειρία που τον οδήγησε στη φιλοσοφία και την κοινωνική θεωρία.

Η σχέση του με το φοιτητικό κίνημα της δεκαετίας του 1960 υπήρξε σύνθετη. Παρότι συνομιλούσε με την αριστερή φοιτητική εξέγερση της εποχής, προειδοποίησε για τους κινδύνους αυτού που είχε χαρακτηρίσει τότε «αριστερό φασισμό». Αργότερα αναγνώρισε ότι το κίνημα εκείνης της περιόδου συνέβαλε σε μια βαθιά φιλελευθεροποίηση της γερμανικής κοινωνίας.

Στη δεκαετία του 1980 βρέθηκε στο επίκεντρο της λεγόμενης «διαμάχης των ιστορικών», όταν αντιτάχθηκε σε ιστορικούς που επιχειρούσαν να συγκρίνουν τα εγκλήματα του ναζισμού με εκείνα άλλων καθεστώτων, όπως της Σοβιετικής Ένωσης επί Στάλιν. Ο Χάμπερμας υποστήριζε ότι τέτοιες συγκρίσεις υποβάθμιζαν τη μοναδικότητα και το μέγεθος των ναζιστικών εγκλημάτων.

Στον πολιτικό χώρο στήριξε την άνοδο του σοσιαλδημοκράτη καγκελαρίου Γκέρχαρντ Σρέντερ το 1998, ενώ αργότερα άσκησε έντονη κριτική στην Άνγκελα Μέρκελ. Το 2016 είχε κατηγορήσει τη διακυβέρνησή της για έναν «τεχνοκρατικό» τρόπο πολιτικής χωρίς όραμα, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι η πολιτική της δημιουργούσε ένα «αφρώδες πέπλο που αποκοιμίζει την κοινή γνώμη».

Ιδιαίτερα έντονη ήταν και η κριτική του προς τις ευρωπαϊκές ελίτ για την έλλειψη πολιτικής φιλοδοξίας απέναντι στο ευρωπαϊκό εγχείρημα. Το 2017 είχε επαινέσει τον Γάλλο πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν για την προσπάθειά του να επαναφέρει τη συζήτηση για τη μεταρρύθμιση της Ευρώπης.

Ο Γιούργκεν Χάμπερμας γεννήθηκε στις 18 Ιουνίου 1929 στο Ντίσελντορφ και μεγάλωσε στο Γκούμερσμπαχ. Ο πατέρας του ήταν επικεφαλής του τοπικού εμπορικού επιμελητηρίου. Σε ηλικία 10 ετών έγινε μέλος του Deutsches Jungvolk, της παιδικής οργάνωσης της Χιτλερικής Νεολαίας.

Γεννήθηκε με λαγόχειλο και υποβλήθηκε σε αρκετές επεμβάσεις ως παιδί. Η εμπειρία αυτή, όπως είχε εξηγήσει ο ίδιος, επηρέασε βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τη σημασία της γλώσσας και της επικοινωνίας. Ο Χάμπερμας έλεγε ότι η ομιλία αποτελεί «ένα επίπεδο κοινότητας χωρίς το οποίο δεν μπορούμε να υπάρξουμε ως άτομα», ενώ υπογράμμιζε και τη «δύναμη του γραπτού λόγου», που συχνά κρύβει τις ατέλειες της προφορικής έκφρασης.

Η σύζυγός του, Ούτε Χάμπερμας-Βέσελχοεφτ, πέθανε το 2025. Το ζευγάρι απέκτησε τρία παιδιά: τον Τίλμαν, τη Ρεμπέκα –που πέθανε το 2023– και την Γιούντιθ.

Πηγή: Associated Press (AP)