Ιράν: Πώς η «οπλοποίηση» της ναυτιλίας τινάζει στον αέρα ενέργεια και αγορές

Η νέα κλιμάκωση στο Ιράν και τη Μέση Ανατολή επαναφέρει στο προσκήνιο ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία: τα Στενά του Ορμούζ. Η άνοδος του πετρελαίου, η πτώση των χρηματιστηρίων και η αβεβαιότητα στη ναυτιλία δείχνουν πόσο εύθραυστο είναι το παγκόσμιο σύστημα όταν απειλείται μία από τις βασικές ενεργειακές αρτηρίες του πλανήτη.

Για τον ομότιμο καθηγητή Στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, Αθανάσιο Πλατιά, η σημερινή συγκυρία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της «οπλοποίησης» της ναυτιλίας. «Το 80% του παγκόσμιου εμπορίου διακινείται από τη θάλασσα», σημειώνει, άρα οποιαδήποτε διαταραχή μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές επιπτώσεις στις αγορές, στη βιομηχανία και στη ναυτιλία. Τα Στενά του Ορμούζ έχουν ιδιαίτερη σημασία για την ενέργεια: «Πάνω από το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου και περισσότερο από το 25% του φυσικού αερίου περνούν από εκεί», ενώ το 90% της ενέργειας που βγαίνει από εκεί πάει στην Ασία. Ως εκ τούτου, «το να κοπούν τα Στενά του Ορμούζ είναι σαν να έχει κοπεί η Μέση Ανατολή».

Επισημαίνει ότι το Ιράν, παρά τις μεγάλες ενεργειακές του δυνατότητες, έχει ήδη περιορισμένη παρουσία στις αγορές λόγω των κυρώσεων - «είναι περίπου το 3% της παγκόσμιας αγοράς», αλλά το πρόβλημα είναι ευρύτερο: «Σταματάει όλη η περιοχή του Κόλπου - η Σαουδική Αραβία και οι άλλες χώρες». Oι εναλλακτικές διαδρομές είναι περιορισμένες: «Υπάρχει μόνο ένας μικρός αγωγός προς την Ερυθρά Θάλασσα. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος να βγει η ενέργεια από εκεί». Κι έτσι, στην πράξη, η ναυσιπλοΐα έχει ήδη σχεδόν σταματήσει. «Τα στενά έχουν κλείσει de facto και όχι de jure. Έχει σταματήσει κατά 95% η κίνηση». Ορισμένα πλοία εξακολουθούν να περνούν, αλλά πρόκειται για εξαιρέσεις. «Περνάει κάποιο τάνκερ με κινέζικη σημαία ή κάποιος που παίρνει ρίσκο».

Ο βασικός λόγος δεν είναι μόνο η στρατιωτική απειλή αλλά και το ασφαλιστικό ρίσκο. «Οι ασφαλιστικές είτε δεν ασφαλίζουν το δρομολόγιο είτε ανεβάζουν τα ασφάλιστρα τόσο πολύ που γίνεται απαγορευτικό», ενώ ταυτόχρονα υπάρχουν συνέπειες για τις ενεργειακές αγορές: «Οι παραγωγικές χώρες, αν δεν μπορούν να διώξουν το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο που παράγουν, δεν έχουν πού να το αποθηκεύσουν».

Ο φόβος που παραλύει τη ναυτιλία

Η παρατεταμένη αβεβαιότητα γύρω από τα Στενά του Ορμούζ και οι επιθέσεις σε ενεργειακές εγκαταστάσεις ήδη δημιουργούν σοβαρές πιέσεις στην αγορά ενέργειας και στη ναυτιλία.

Όπως επισημαίνει η ναυτιλιακή οικονομολόγος, Ειρήνη Βόλη, το βασικό ζήτημα είναι η διακοπή της ροής φορτίων και η κατάρρευση της εμπιστοσύνης στην ασφάλεια των θαλάσσιων μεταφορών. «Μέχρι προχθές περνούσαν δύο με τρία πλοία την ημέρα. Τώρα δεν περνάει τίποτα», σημειώνει, εξηγώντας ότι η διακοπή της ναυσιπλοΐας σημαίνει πως η προσφορά ενέργειας περιορίζεται απότομα ενώ η ζήτηση παραμένει υψηλή. Αυτό οδηγεί σε άνοδο των τιμών του πετρελαίου, αλλά και σε εκτίναξη των ασφαλίστρων κινδύνου για τα πλοία που επιχειρούν να περάσουν από περιοχές που θεωρούνται war risk areas.

Η ίδια τονίζει ότι ο καθοριστικός παράγοντας για τη λειτουργία της ναυτιλίας είναι η ασφάλιση. «Για να θεωρείται βιώσιμος ένας κίνδυνος πρέπει να είναι ασφαλίσιμος. Αν δεν μπορείς να ασφαλίσεις κάτι, σημαίνει ότι δεν υπάρχει εμπόριο». Όταν μια περιοχή θεωρείται επικίνδυνη, οι ασφαλιστικές εταιρείες αυξάνουν δραστικά τα ασφάλιστρα ή αποσύρονται εντελώς από την κάλυψη, με αποτέλεσμα πολλοί πλοιοκτήτες να επιλέγουν να μην περάσουν καθόλου από την περιοχή.

Παράλληλα, η κρίση απειλεί να επηρεάσει και την παγκόσμια αγορά φυσικού αερίου. Όπως επισημαίνει η κ. Βόλη, το Κατάρ τροφοδοτεί περίπου το 20% της Ασίας με LNG και οποιαδήποτε διαταραχή στη ροή αυτή δημιουργεί άμεσο πρόβλημα τροφοδοσίας. Ακόμη και αν αυξηθούν οι προμήθειες από άλλες χώρες, η ζήτηση δύσκολα θα καλυφθεί πλήρως, καθώς και η Ευρώπη ανταγωνίζεται για τις ίδιες ποσότητες.
Οι επιπτώσεις ενδέχεται να γίνουν αισθητές και στους καταναλωτές μέσα σε λίγες εβδομάδες. «Οι αναλυτές υπολογίζουν ότι σε τέσσερις με οκτώ εβδομάδες θα αρχίσουμε να το βλέπουμε στις τιμές», λέει, προειδοποιώντας ότι αν η κρίση παραταθεί πέρα από τρεις μήνες, τότε η αγορά ενέργειας μπορεί να γίνει πραγματικά ανεξέλεγκτη.

Η γεωπολιτική αναδιάταξη

Ο αντιναύαρχος ε.α. και επίτιμος αρχηγός του ελληνικού στόλου Ιωάννης Παυλόπουλος, βλέπει τον πόλεμο στο Ιράν ως μέρος μίας μεγάλης γεωπολιτικής αναδιάταξης - και συνδέει τις εξελίξεις με ενεργειακούς διαδρόμους και νέες γεωοικονομικές ισορροπίες. «Το παγκόσμιο σύστημα επαναπροσδιορίζεται, καθώς τα αποτελέσματα του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου έχουν φτάσει πλέον σε ένα τέλος», λέει, υποστηρίζοντας ότι οι θεσμοί που δημιουργήθηκαν τότε δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στις σημερινές ισορροπίες ισχύος.

Σύμφωνα με τον ίδιο, η διεθνής ισορροπία διαμορφώνεται πλέον γύρω από τρεις δυνάμεις: τις ΗΠΑ, τη Ρωσία και την Κίνα, τονίζοντας ότι η διεθνής κοινότητα βρίσκεται σε μια μεταβατική περίοδο αβεβαιότητας. Επισημαίνει ότι «για χρόνια το Ισραήλ έλεγε στα διεθνή φόρα ότι το Ιράν αποτελεί υπαρξιακή απειλή», εξηγώντας τι σημαίνει αυτό: «Όταν κλείνει ο εναέριος χώρος του Ισραήλ λόγω πυραυλικών επιθέσεων, κανένας Ισραηλινός δεν μπορεί να φύγει από τη χώρα. Ούτε να επιστρέψει». Όπως σημειώνει, υπάρχουν ήδη σκέψεις για θαλάσσια σύνδεση Λεμεσού-Χάιφας, καθώς «αισθάνονται εγκλωβισμένοι».

Αναφερόμενος στο ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο, επισημαίνει ότι «υπάρχει ένα σχέδιο να αλλάξει η κατεύθυνση των πετρελαίων του Ιράν, που σήμερα πηγαίνουν κυρίως προς την Ασία», και μέσω αγωγών να φτάνουν σε λιμάνια της Μεσογείου, άρα θα πρέπει να περνούν από κράτος που θα τους προστατεύει - «πιθανότατα ένα κουρδικό κράτος, εάν δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες».

Παρότι αποφεύγει να δώσει χρονοδιάγραμμα, τονίζει ότι «οι Αμερικανοί έχουν κάνει χιλιάδες προσομοιώσεις αυτού του σεναρίου» και ότι τέτοιες εξελίξεις δεν προκύπτουν χωρίς σχεδιασμό. Στο πλαίσιο αυτό, καταλήγει ότι η Ελλάδα, μαζί με την Κύπρο και το Ισραήλ, συγκροτεί «ένα τόξο ανάσχεσης της επέκτασης της Ανατολής προς τη Δύση» και ότι, εφόσον προχωρήσει ο διάδρομος India–Middle East–Europe Corridor (IMEC) που θα καταλήγει στη Χάιφα και από εκεί προς την Ελλάδα και την Ευρώπη, «η Ελλάδα μπορεί να λειτουργήσει ως ασφαλής διάδρομος για τη διακίνηση του παγκόσμιου εμπορίου και της ναυτιλίας».

Στο περιβάλλον αυτό, η ελληνική ναυτιλία εξακολουθεί να αποτελεί κρίσιμο παράγοντα, καθώς κατέχει περίπου το 20% του παγκόσμιου στόλου και το 60% του στόλου της ΕΕ. Όπως λέει, «είμαστε υπερδύναμη στη ναυτιλία» και το διεθνές εμπόριο στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στον ελληνικό στόλο. Η πρόκληση, λέει, είναι πώς η Ελλάδα θα αξιοποιήσει αυτή τη θέση ισχύος στο νέο γεωπολιτικό περιβάλλον.

Τα τέσσερα σενάρια για το τέλος του πολέμου

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αστάθειας, το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς θα μπορούσε να εξελιχθεί η σύγκρουση στο Ιράν. Ο κ. Πλατιάς περιγράφει τέσσερα πιθανά σενάρια.

Το πρώτο, με μικρή πιθανότητα, είναι να κουραστούν οι δυτικοί και να επιβιώσει τελικά το καθεστώς του Ιράν. Ένα δεύτερο σενάριο, το οποίο ο ίδιος απορρίπτει ως ενδεχόμενο, είναι η αλλαγή καθεστώτος προς μια δημοκρατική και φιλοδυτική κυβέρνηση. Το τρίτο είναι το λεγόμενο «σενάριο Βενεζουέλα», το οποίο -όπως σημειώνει- επιδιώκει η Ουάσιγκτον, δηλαδή να δημιουργηθούν συνθήκες πίεσης που θα οδηγήσουν σε εσωτερική αναδιάταξη του καθεστώτος και σε συνεργασία με τη Δύση. Το τέταρτο σενάριο είναι αυτό που ο ίδιος θεωρεί πιθανότερο: «το σενάριο Λιβύη-Συρία – χάος».

Όπως εξηγεί, σε μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να προκύψει βαθιά αποσταθεροποίηση στο εσωτερικό του Ιράν. «Θα οπλιστούν οι μειονότητες, θα συνεχιστούν οι βομβαρδισμοί και θα υπάρξει εσωτερική υπονόμευση», ενώ ο συνδυασμός οικονομικού πολέμου, εξωτερικών επιθέσεων και εσωτερικής αποσταθεροποίησης μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε εμφύλιο πόλεμο.

Στο στόχαστρο… η Κίνα

Ο έλεγχος των ενεργειακών ροών της Μέσης Ανατολής αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την κινεζική οικονομία, καθώς μεγάλο μέρος της ενέργειας που καταναλώνει η Ασία προέρχεται από την περιοχή. Ερωτηθείς για τα κίνητρα της αμερικανικής πλευράς, ο κ. Πλατιάς θεωρεί ότι η χρονική στιγμή της επίθεσης δεν είναι τυχαία: «Δίνεται μια πρώτης τάξης ευκαιρία να αποδυναμωθεί η Κίνα και να διαπραγματευτούν οι ΗΠΑ με το πάνω χέρι».

Η ενεργειακή εξάρτηση της Ασίας από τον Περσικό Κόλπο σημαίνει ότι κάθε διαταραχή στην περιοχή επηρεάζει άμεσα τις οικονομίες της Ανατολής και ιδιαίτερα την κινεζική βιομηχανία. Σε αυτό το πλαίσιο, η κρίση συνδέεται με μια ευρύτερη στρατηγική των ΗΠΑ να διαμορφώσουν μια νέα ισορροπία ισχύος στη Μέση Ανατολή, ώστε «μακροχρόνια να μπορέσουν να απεγκλωβιστούν από την περιοχή».