Εχplainer: Το Ιράν μετά τον Χαμενεΐ | Ποιος παίρνει την εξουσία τώρα και τι μπορεί να έρθει

Ο θάνατος του Αλί Χαμενεΐ δεν αποτελεί απλώς το τέλος μιας εποχής για την Ισλαμική Δημοκρατία. Ανοίγει το πιο αβέβαιο κεφάλαιο στην ιστορία του καθεστώτος από το 1979.

Για πρώτη φορά μετά την ίδρυση του συστήματος, η Τεχεράνη καλείται να διαχειριστεί μια μετάβαση εξουσίας εν μέσω πολέμου, εσωτερικής πίεσης και γεωπολιτικής υποχώρησης. Δεν πρόκειται για μια τυπική διαδοχή. Πρόκειται για μια στιγμή που θα επηρεάσει την πορεία του ίδιου του κράτους αλλά και την ισορροπία δυνάμεων στη Μέση Ανατολή.

Η θέση του Ανώτατου Ηγέτη είναι ο πυρήνας του ιρανικού πολιτικού μοντέλου. Δεν πρόκειται για έναν απλό θεσμικό ρόλο, αλλά για το σημείο όπου συγκλίνουν στρατιωτική ισχύς, ιδεολογία και κρατική εξουσία. Με τον Χαμενεΐ νεκρό, το σύστημα καλείται να αποδείξει αν μπορεί να επιβιώσει χωρίς τον άνθρωπο που το καθόρισε επί σχεδόν τέσσερις δεκαετίες.

Η μάχη της διαδοχής

Η διαδικασία διαδοχής δεν ξεκινά τώρα. Είχε προετοιμαστεί εδώ και χρόνια λόγω ηλικίας και υγείας του Χαμενεΐ. Το βάρος της επιλογής πέφτει στη Συνέλευση των Ειδικών, το κλειστό σώμα των ανώτερων κληρικών που έχει τη θεσμική αρμοδιότητα να ορίσει τον επόμενο Ανώτατο Ηγέτη.

Στο προσκήνιο διαμορφώνονται δύο βασικές λογικές: η συνέχεια και η προσαρμογή. Από τη μία πλευρά βρίσκονται πρόσωπα που μπορούν να εγγυηθούν ότι η γραμμή του καθεστώτος δεν θα αλλάξει. Από την άλλη, εξετάζεται η πιθανότητα ενός προσώπου που θα μπορούσε να εκπέμψει πιο συμφιλιωτικό σήμα στο εσωτερικό και το εξωτερικό, χωρίς να αμφισβητήσει την ίδια τη δομή εξουσίας.

Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, γιος του εκλιπόντος ηγέτη, εμφανίζεται ως επιλογή συνέχειας, με ισχυρούς δεσμούς με τους Φρουρούς της Επανάστασης. Παράλληλα, ο Χασάν Χομεϊνί, εγγονός του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, προβάλλεται ως εναλλακτική που θα μπορούσε να προσδώσει μεγαλύτερη πολιτική ευελιξία.

Η επιλογή δεν αφορά μόνο προσωπικότητες. Αφορά τη στρατηγική επιβίωσης του ίδιου του συστήματος.

Το σύστημα χωρίς τον ενοποιητή του

Ο Χαμενεΐ λειτουργούσε ως σημείο ισορροπίας μεταξύ κλήρου, στρατού και πολιτικής εξουσίας. Η απουσία του δημιουργεί ένα κενό που δεν είναι εύκολο να καλυφθεί.

Οι Φρουροί της Επανάστασης, ήδη αποδυναμωμένοι από τις πρόσφατες απώλειες ανώτερων διοικητών, παραμένουν κρίσιμος παράγοντας στη διατήρηση της εσωτερικής σταθερότητας. Ωστόσο, χωρίς τη συμβολική και πολιτική βαρύτητα του Χαμενεΐ, η επιβολή συνοχής στο σύστημα γίνεται δυσκολότερη. Για πρώτη φορά μετά το 1989, η λειτουργία του καθεστώτος χωρίς έναν κυρίαρχο προσωπικό πυρήνα είναι πραγματική πρόκληση.

Τρία πιθανά μονοπάτια

Η μετάβαση εξουσίας στο Ιράν μπορεί να κινηθεί σε τρεις βασικές κατευθύνσεις.

Το πρώτο σενάριο είναι η συνέχεια. Ένας νέος Ανώτατος Ηγέτης αναλαμβάνει και επιχειρεί να διατηρήσει τη σημερινή ισορροπία δυνάμεων. Αυτό θα σήμαινε ένα καθεστώς που αλλάζει πρόσωπο αλλά όχι χαρακτήρα.

Το δεύτερο είναι μια ενίσχυση του στρατιωτικού στοιχείου. Οι Φρουροί της Επανάστασης ενδέχεται να αποκτήσουν ακόμη μεγαλύτερο ρόλο, μετατρέποντας τη θεοκρατική δομή σε ένα πιο σκληρά ελεγχόμενο σύστημα όπου η πραγματική ισχύς ανήκει στους μηχανισμούς ασφαλείας.

Το τρίτο είναι η αποσταθεροποίηση. Ένας συνδυασμός εξωτερικών πιέσεων και εσωτερικών αναταραχών θα μπορούσε να οδηγήσει σε βαθύτερη κρίση ή ακόμη και σε σταδιακή αποσύνθεση της υφιστάμενης τάξης.

Η κοινωνία ως καθοριστικός παράγοντας

Παρά την ισχύ των θεσμών, η κοινωνική δυσαρέσκεια αποτελεί σταθερό στοιχείο της ιρανικής πραγματικότητας. Τα τελευταία χρόνια σημαδεύτηκαν από διαδηλώσεις και έντονη αμφισβήτηση της πολιτικής και κοινωνικής κατεύθυνσης της χώρας. Η απουσία του Χαμενεΐ αφαιρεί ένα πρόσωπο που ενσάρκωνε τη συνέχεια της επανάστασης. Ακόμη και μια ομαλή διαδοχή δεν εγγυάται κοινωνική αποδοχή.

Τι αλλάζει πραγματικά

Η αλλαγή στην κορυφή δεν συνεπάγεται αυτόματα αλλαγή στο σύστημα. Το ιρανικό καθεστώς διαθέτει βαθιές θεσμικές ρίζες και ισχυρούς μηχανισμούς αυτοπροστασίας. Ωστόσο, η συγκυρία είναι διαφορετική από το 1989. Τότε το σύστημα βρισκόταν σε φάση εδραίωσης. Σήμερα βρίσκεται υπό πολλαπλές πιέσεις. Το Ιράν που θα προκύψει μετά τον Χαμενεΐ μπορεί να μοιάζει με το προηγούμενο. Αλλά η ισορροπία του θα είναι πιο εύθραυστη.

Πηγές: Reuters, Council on Foreign Relations