Άγνωστες Ηρωίδες: Ιρένα Σέντλερ, ένας φύλακας-άγγελος

Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν —αν όχι όλες, οι περισσότερες— επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.

«Δεν χρειάζομαι τέτοιο πάσο»

Η Ιρένα Σέντλερ γεννήθηκε το 1910 στη Βαρσοβία. Οι γονείς της, Stanisław Krzyżanowski και Janina Krzyżanowska, Καθολικοί χριστιανοί, μετακόμισαν λίγο καιρό μετά τη γέννησή της στο Ότβοτσκ (Otwock), μια πόλη περί τα 25 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Βαρσοβίας. Χτισμένο στις όχθες του ποταμού Σβίντερ, το Ότβοτσκ είναι γνωστό για το ιδιαίτερο μικροκλίμα του και την παραδοσιακή αρχιτεκτονική των ξύλινων σπιτιών του, στοιχεία που το κατέστησαν δημοφιλές θέρετρο και κέντρο ιαματικού τουρισμού ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα. Ο πατέρας της, που ήταν γιατρός, είχε επιλέξει ακριβώς εκείνη την περιοχή για να ασκήσει το επάγγελμά του.

Αλλά δεν το άσκησε μόνο, ή δεν το άσκησε «απλώς». Ο πατέρας της Ιρένα, μέγας ανθρωπιστής, προσωποποίηση του αλτρουισμού, πέθανε το 1917 από τύφο. Είχε κολλήσει περιθάλποντας ασθενείς που άλλοι συνάδελφοί του αρνούνταν να πλησιάσουν. Οι ασθενείς αυτοί ήταν στην πλειονότητά τους φτωχοί Εβραίοι.

Με τη ζωή του, και τη θυσία του, ο πατέρας της δίδαξε στην Ιρένα την αξία της βοήθειας προς τον συνάνθρωπο ανεξαρτήτως καταγωγής. Οι άνθρωποι, είχε μάθει το κοριτσάκι από ιδιαίτερα τρυφερή ηλικία, χωρίζονται απλώς και μόνο σε καλούς και κακούς — και ποτέ μα ποτέ δεν πρέπει να τους ξεχωρίζει κανείς με βάση τη θρησκεία τους ή την εθνικότητά τους. Οι διδαχές αυτές αποτέλεσαν καθοριστικό παράγοντα για τη μετέπειτα δράση της κόρης του.

Κατά τη διάρκεια των σπουδών της στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, η Ιρένα αντιτάχθηκε σθεναρά στο σύστημα των «εδράνων του γκέτο» που περιθωριοποιούσε τους Εβραίους φοιτητές. Το σύστημα αυτό ήταν μια επίσημη πολιτική φυλετικού διαχωρισμού που εισήχθη στα πολωνικά πανεπιστήμια κατά τη δεκαετία του 1930, υποκινούμενη από εθνικιστικές φοιτητικές οργανώσεις. Σύμφωνα με αυτό το καθεστώς, οι Εβραίοι φοιτητές ήταν υποχρεωμένοι να κάθονται σε συγκεκριμένα έδρανα στην αριστερή πλευρά των αμφιθεάτρων, ενώ οι Χριστιανοί κατείχαν τη δεξιά πλευρά.

Η Ιρένα εξέφρασε την έμπρακτη αντίθεσή της, πηγαίνοντας κάθε φορά να καθίσει —επιδεικτικά— στα έδρανα των Εβραίων, παίρνοντας μαζί πολλές φορές και τους φίλους της. Μάλιστα, μετά από τον βίαιο ξυλοδαρμό μιας Εβραίας συμφοιτήτριάς της από εθνικιστές Καθολικούς, έσβησε από την ταυτότητά της τη σφραγίδα που της επέτρεπε την είσοδο στο πανεπιστήμιο. «Δεν χρειάζομαι τέτοιο πάσο για να μπαίνω», έλεγε. Αυτή η πράξη ανυπακοής οδήγησε στην τριετή αποβολή της από το ίδρυμα.

Όμως, αν τα πράγματα για τους Πολωνούς Εβραίους ήταν μια φορά άσχημα πριν τον πόλεμο, με την έναρξη της γερμανικής κατοχής έγιναν θανάσιμα…

Δυόμισι χιλιάδες παιδιά

Η γερμανική εισβολή στην Πολωνία ξεκίνησε την 1η Σεπτεμβρίου του 1939, σηματοδοτώντας την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, και ολοκληρώθηκε στις 6 Οκτωβρίου 1939 με την πλήρη υποταγή της χώρας. Οι διώξεις κατά των Πολωνοεβραίων άρχισαν σχεδόν αμέσως, μέσω βίαιων πογκρόμ και μίας σειράς ταπεινωτικών μέτρων, όπως η υποχρεωτική εργασία και η δημόσια διαπόμπευση. Ήδη από τις πρώτες ημέρες της κατοχής, οι Ναζί εξέδωσαν διαταγές για τη συγκέντρωση των Εβραίων στις μεγάλες πόλεις κοντά σε σιδηροδρομικούς κόμβους, ενώ τον Νοέμβριο του 1939 επιβλήθηκε η υποχρεωτική χρήση του κίτρινου άστρου. Η συστηματική γκετοποίηση ξεκίνησε επίσης κατά τα τέλη του 1939, με το γκέτο του Λοτζ, και συνεχίστηκε την επόμενη χρονιά με τη δημιουργία του γκέτο της Βαρσοβίας, όπου οι συνθήκες διαβίωσης ήταν επιεικώς απάνθρωπες. Οι μαζικές εκτοπίσεις προς τα στρατόπεδα εξόντωσης, στο πλαίσιο της Τελικής Λύσης, κλιμακώθηκαν από το 1942. Και ήταν ακριβώς τότε, το 1942, που ιδρύθηκε η Żegota.

Επίσημα γνωστή ως Συμβούλιο Βοήθειας προς τους Εβραίους (Rada Pomocy Żydom), η Żegota ήταν μια μυστική οργάνωση της πολωνικής αντίστασης στην κατεχόμενη από τους Γερμανούς Πολωνία. Αποτελούσε τμήμα του πολωνικού «Υπόγειου Κράτους» και υπαγόταν στην εξόριστη κυβέρνηση στο Λονδίνο, αποτελώντας έτσι τη μοναδική κρατικά επιδοτούμενη οργάνωση στην κατεχόμενη Ευρώπη που δημιουργήθηκε αποκλειστικά για τη διάσωση Εβραίων. Ιδρύθηκε από την καθολική ακτιβίστρια Zofia Kossak-Szczucka και τη σοσιαλίστρια Wanda Krahelska-Filipowicz, ενσωματώνοντας μέλη από ένα ευρύ πολιτικό φάσμα, από την αριστερά έως τη δεξιά. Η δράση της επικεντρωνόταν στην παροχή πλαστών εγγράφων, χρηματικής βοήθειας, ιατρικής φροντίδας και κατά το δυνατόν ασφαλών κρησφυγέτων. Η πολυπληθής Żegota κατάφερε να κρατήσει στη ζωή χιλιάδες ανθρώπους υπό συνθήκες ακραίου κινδύνου, καθώς στην Πολωνία η παροχή βοήθειας σε Εβραίους τιμωρούνταν με άμεση εκτέλεση όλης της οικογένειας του ανθρώπου που το επιχειρούσε…

Η Ιρένα Σέντλερ, που εργαζόταν στο Τμήμα Κοινωνικής Πρόνοιας του Δήμου της Βαρσοβίας, θέση που της έδινε πρόσβαση σε ευάλωτους πληθυσμούς, εντάχθηκε αμέσως στη Żegota, και πολύ γρήγορα τέθηκε επικεφαλής του τμήματος της οργάνωσης που ασχολούνταν με τα Εβραιόπουλα. Εκμεταλλευόμενη την άδεια εισόδου στο εβραϊκό γκέτο που είχε ως υγειονομική υπάλληλος για τον έλεγχο των μεταδοτικών ασθενειών —στο οποίο γκέτο, σφραγισμένοι πίσω από τα τείχη του, στριμώχνονταν, ούτε λίγο ούτε πολύ, μισό εκατομμύριο άνθρωποι, ζώντας και πεθαίνοντας υπό άθλιες συνθήκες—, τους έφερνε φαγητό, φάρμακα και χρήματα. Φορούσε και η ίδια το αστέρι του Δαβίδ στο μανίκι της ως ένδειξη αλληλεγγύης προς τους ανθρώπους που βοηθούσε. Καθώς όμως η κατάσταση επιδεινώθηκε, συνειδητοποίησε ότι η βοήθεια αυτή δεν ήταν αρκετή. Τα παιδιά τού γκέρο θα πέθαιναν — όλα. Άρχισε, έτσι, να οργανώνει την απόδρασή τους, χτίζοντας ένα μυστικό δίκτυο διάσωσης.

Συνεργάστηκε με ιερείς, δασκάλους, μοναχές, νοσοκόμες. Χρησιμοποίησε το κτίριο του πολωνικού δικαστηρίου, που έβλεπε και στις δύο πλευρές του δρόμου, σαν μυστικό πέρασμα. Αψηφώντας κάθε κίνδυνο, φυγάδευε παιδιά κρυμμένα μέσα σε ασθενοφόρα, σε κρύπτες σε διάφορα οχήματα, σε… φέρετρα, ακόμη και περνώντας τα μέσα από το πυκνό δίκτυο των υπονόμων. Τους εξασφάλιζε πλαστά έγγραφα, και έβρισκε καταφύγιο για το καθένα τους σε καθολικά μοναστήρια ή σε οικογένειες χριστιανών που ήταν πρόθυμες να κρύψουν Εβραιόπουλα. Κρατούσε σχολαστικά αρχεία, καθώς και καταλόγους με όλα τα παιδιά που έσωσε — τα πραγματικά τους ονόματα στη μια στήλη, και τις ψεύτικες ταυτότητές τους στην άλλη. Έθαβε αυτές τις λίστες, σφραγισμένες μέσα σε γυάλινα βάζα, κάτω από μια μηλιά στην αυλή ενός φίλου, ώστε μετά τον πόλεμο να μπορέσουν οι οικογένειες να επανενωθούν. Με αυτό τον τρόπο, και με τον διαρκή κίνδυνο να συλληφθεί και η ίδια, έσωσε πάνω από 2.500 παιδιά.

Όμως, πράγματι, το 1943 η Gestapo την ανακάλυψε και τη συνέλαβε. H δράση της, είτε από προδοσία είτε από κάποιο λάθος, είχε αποκαλυφθεί. Την πέταξαν σε ένα κρατητήριο και την κράτησαν στην απομόνωση. Τη βασάνισαν. Της έσπασαν τα χέρια και τα πόδια. Αλλά η Ιρένα δεν αποκάλυψε ποτέ πληροφορίες για τα παιδιά ή τους συνεργάτες της. Δεν είπε ούτε λέξη. Τότε, καταδικάστηκε σε θάνατο. Όμως, μέλη του Żegota κατάφεραν να δωροδοκήσουν έναν φρουρό, της έδωσαν πλαστή ταυτότητα και απέδρασε, κινηματογραφικά, λίγα μόλις λεπτά πριν από την εκτέλεσή της.

Μια τιμή που άργησε πάνω από μισό αιώνα

Η Ιρένα συνέχισε το θεάρεστο έργο της μέχρι την απελευθέρωση της χώρας. Μετά τον πόλεμο, η προσφορά της αγνοήθηκε επί δεκαετίες ολόκληρες από το κομουνιστικό καθεστώς της Πολωνίας. Όμως και η ίδια δεν δημοσιοποίησε ποτέ όλα αυτά που είχε κάνει. Έζησε ήσυχα, δουλεύοντας πάντα σαν κοινωνική λειτουργός, βοηθώντας να δημιουργηθούν ορφανοτροφεία και υπηρεσίες πρόνοιας για παιδιά και ηλικιωμένους. Όταν δημοσιογράφοι, ερευνητές ή άνθρωποι που ήξεραν λίγα πράγματα της ζητούσαν να τους δώσει κάποιες λεπτομέρειες, εκείνη το απέφευγε κάθε φορά. Έλεγε πως είχε κάνει απλώς αυτό που έπρεπε να κάνει. Ότι πολλοί άνθρωποι ήταν εκείνοι που βοηθούσαν τους ανήμπορους και τους καταδιωκόμενους. Και ότι η ίδια ήταν μονάχα μία από το πλήθος.

Έζησε για 60 χρόνια μετά τον πόλεμο εντελώς άγνωστη: σαν μία από εμάς. Η δράση και η προσφορά της αναγνωρίστηκαν σε ευρεία κλίμακα όταν πια ήταν 90 χρονών. Και μόλις τότε ήταν που ο κόσμος άρχισε σιγά-σιγά να καταλαβαίνει τι είχε στ’ αλήθεια καταφέρει εκείνη η απλή, χαμογελαστή «γιαγιάκα». Προτάθηκε για το Νόμπελ Ειρήνης. Μουσεία τής αφιέρωσαν εκθέσεις. Η Πολωνία την τίμησε ως εθνική ηρωίδα. Η ζωή και οι πράξεις της έγιναν αντικείμενο βιβλίων, ταινιών και εκπαιδευτικών προγραμμάτων παγκοσμίως.

Η Ιρένα Σέντλερ πέθανε στη Βαρσοβία στις 12 Μαΐου 2008 σε ηλικία 98 ετών, έχοντας αφήσει πίσω της μια από τις πιο συγκλονιστικές και καλά τεκμηριωμένες εκθέσεις ανθρωπιάς και αντίστασης στη θηριωδία του Ολοκαυτώματος. Στην κηδεία της, το 2008, τη συντρόφευσαν άνθρωποι που τους είχε σώσει —κυριολεκτικά— τη ζωή. Ηλικιωμένοι άντρες και γυναίκες που όφειλαν την ίδια τους την ύπαρξη σε μια Πολωνή κοινωνική λειτουργό που είχε δει την αδικία και της ήταν αδύνατον να στρέψει αλλού το βλέμμα. Τα παιδιά που είχε βγάλει από το γκέτο κρυμμένα μέσα σε φέρετρα ή οδηγώντας τα μέσα από τους υπονόμους, είχαν πια γίνει ενήλικες και είχαν τις δικές τους οικογένειες. Δεκάδες χιλιάδες —κυριολεκτικά— άνθρωποι υπήρχαν μόνο και μόνο επειδή εκείνη η κοπέλα, η Ιρένα Σέντλερ, είχε επιλέξει τη δράση αντί για την ασφάλεια.

«Ζωή μέσα σ’ ένα βάζο»

Όμως τα θαυμαστά δεν τελειώνουν εδώ. Και πάλι, η ιστορία της Ιρένα θα παρέμενε σε μεγάλο βαθμό άγνωστη στο ευρύ κοινό, αν κάποιες μαθήτριες γυμνασίου από τις Ηνωμένες Πολιτείες, και συγκεκριμένα από το Γιούνιον Τάουν του Κάνσας, δεν αναλάμβαναν πρωτοβουλία.

Το 1999, ο δάσκαλός τους Norman Conard τούς έβαλε να κάνουν μια απλή εργασία για την Ημέρα Ιστορίας. Τέσσερα κορίτσια, οι Megan Stewart, Elizabeth Cambers, Jessica Shelton και Alana Stewart, διάβασαν ανάμεσα στα άλλα ένα σύντομο άρθρο που ανέφερε ότι κάποιος, κάπου, «έσωσε 2.500 παιδιά». Τα κορίτσια υπέθεσαν —και πολύ λογικά— πως επρόκειτο για τυπογραφικό λάθος. Όμως, κάτι τις ώθησε να ψάξουν λίγο περισσότερο. Και τότε η αλήθεια αποκαλύφθηκε ολόκληρη μπροστά στα μάτια τους. Για την ακρίβεια, κανείς δεν την είχε κρύψει ποτέ. Απλώς κανείς δεν την είχε επίσης αναδείξει ποτέ. Ούτε καν εκείνη η νεκρή από χρόνια ηρωίδα.

«Όχι», είπε ένα από τα κορίτσια ψάχνοντας τον τηλεφωνικό κατάλογο. «Θεέ μου, αν είναι δυνατόν — δεν έχει πεθάνει». Εντυπωσιασμένες από το γεγονός ότι εκείνη η ηρωική μορφή ζούσε ακόμη σε ένα μικρό διαμέρισμα στη Βαρσοβία, έκατσαν και έγραψαν ένα θεατρικό, με τίτλο «Life in a Jar», αναδεικνύοντας κυρίως τη μυθική ιστορία με τα βάζα κάτω από τη μηλιά. Η παράσταση σημείωσε τεράστια επιτυχία, παρουσιάστηκε εκατοντάδες φορές σε όλο τον κόσμο και οδήγησε στην πρώτη συνάντηση των μαθητριών με την ηλικιωμένη Sendler στην Πολωνία δύο χρόνια μετά, το 2001. Μια αδιανόητα συγκινητική στιγμή.

Η δημοσιότητα που προκλήθηκε έσπασε τη σιωπή δεκαετιών που είχε επιβάλει το κομμουνιστικό καθεστώς και έφερε την υποψηφιότητά της για το Νόμπελ Ειρήνης.

ΥΓ1. Η Πολωνία τίμησε εντέλει τη Σέντλερ με το παράσημο του Τάγματος του Λευκού Αετού το 2003. Το Τάγμα του Λευκού Αετού (Order Orła Białego) ιδρύθηκε το 1705 από τον βασιλιά Αύγουστο Β΄ τον Δυνατό, και το ομώνυμο μετάλλιο, η ύψιστη και παλαιότερη κρατική διάκριση της Πολωνίας, απονέμεται σπανιότατα σε άτομα που έχουν προσφέρει εξαιρετικές υπηρεσίες προς τη χώρα.

ΥΓ2. Το 1965 η Ιρένα Σέντλερ αναγνωρίστηκε ως Δίκαιη των Εθνών από το Yad Vashem. Το Yad Vashem (1953 κ.ε.) είναι το επίσημο ίδρυμα του Ισραήλ για τη μνήμη των θυμάτων του Ολοκαυτώματος. Βρίσκεται στο Όρος της Μνήμης στην Ιερουσαλήμ και είναι ένας εκτενής χώρος που περιλαμβάνει το Μουσείο Ιστορίας του Ολοκαυτώματος, το Αρχείο (το μεγαλύτερο στον κόσμο, με εκατομμύρια έγγραφα και φωτογραφίες), το Ινστιτούτο Έρευνας, και τη Σχολή για τη Διδασκαλία του Ολοκαυτώματος. Κεντρικό του έργο, εκτός από την τεκμηρίωση των έξι εκατομμυρίων θυμάτων, είναι η αναγνώριση των Δικαίων των Εθνών, των μη Εβραίων δηλαδή που ρίσκαραν τη ζωή τους για να σώσουν Εβραίους κατά τη διάρκεια του πολέμου. Στον χώρο του δεσπόζουν μνημεία όπως η Αίθουσα των Ονομάτων και η Λεωφόρος των Δικαίων, όπου έχουν φυτευτεί δέντρα προς τιμήν των Δικαίων. Ένα από αυτά τα δέντρα στέκει εκεί στη μνήμη της Ιρένα.

ΥΓ3. Στα ελληνικά, κυκλοφορεί το ωραίο βιβλίο του Ζιλμπέρ Σινουέ, «Ιρένα Σέντλερ» (μετάφραση Βασιλική Κοκκίνου, Ψυχογιός 2018). Η ζωή της αποτυπώνεται επίσης στην ταινία «The Courageous Heart of Irena Sendler» (σκηνοθεσία John Kent Harrison, 2009), με την Άννα Πάκουιν.

* * *

Η Irena Stanisława Sendler (1910-2008), εμβληματική μορφή της πολωνικής αντίστασης κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, γνωστή για τη διάσωση 2.500 παιδιών από το εβραϊκό γκέτο της Βαρσοβίας, πίστευε μέχρι το τέλος της ζωής της ότι η αναγνώριση του ηρωισμού της μείωνε τον ηρωισμό των άλλων — των ιερέων, των μοναχών, των νοσοκόμων, των πολλών απλών οικογενειών που είχαν επίσης ρισκάρει τα πάντα. Αλλά η αλήθεια είναι πως εκείνη ήταν που τα σχεδίασε όλα αυτά· εκείνη ήταν που είδε τι αδιανόητο μπορούσε να γίνει· εκείνη ήταν που οργάνωσε και όλους τους υπόλοιπους για να το κάνουν μαζί της. Ήταν διαφορετική, και σπουδαία.