Ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας ως παγίδα εξουσίας

Τέσσερα χρόνια μετά την εισβολή στην Ουκρανία, ο πόλεμος δεν προσέφερε στη Μόσχα ούτε τον κεραυνοβόλο θρίαμβο που διαφήμιζε ούτε μια αξιοπρεπή έξοδο διαφυγής. Δεν υπήρξε κατάρρευση του Κιέβου, δεν υπήρξε πολιτική παράδοση. Υπήρξε μια παρατεταμένη σύγκρουση φθοράς. Και σε αυτή τη σύγκρουση, ο χρόνος λειτουργεί ως στρατηγικό κεφάλαιο για την Ουκρανία και ως πολιτική πίεση για τον Πούτιν.

Η Ρωσία δεν κατέρρευσε, αλλά ούτε και πέτυχε τον σκοπό της. Ο μύθος της αήττητης στρατιωτικής δύναμης έχει υποστεί σοβαρό πλήγμα. Οι ρωσικές δυνάμεις προχωρούν με βαρύ ανθρώπινο κόστος για περιορισμένα εδαφικά οφέλη, χωρίς να διαρρηγνύουν αποφασιστικά την ουκρανική άμυνα. Το αφήγημα της «μεγάλης νίκης» επιβιώνει κυρίως ως προπαγανδιστική επανάληψη, ενώ το πεδίο της μάχης καταγράφει στασιμότητα και διαρκή αιμορραγία.
Αντίθετα, η Ουκρανία απέδειξε ότι η εθνική επιβίωση δεν είναι ρητορική κατασκευή αλλά συλλογική επιλογή. Η κοινωνία της άντεξε το αρχικό σοκ, αναδιοργανώθηκε και προσαρμόστηκε σε έναν πόλεμο υψηλής έντασης. Η αξιοποίηση της τεχνολογίας - από τα drones έως τα συστήματα ακριβείας - έγινε με ευελιξία και ταχύτητα. Η άμυνα δεν στηρίχθηκε σε εξαγορά κινήτρων αλλά σε συνειδητή αντίσταση. Αυτή η διαφορά βούλησης συνιστά στρατηγικό πλεονέκτημα που δεν αποτυπώνεται απλώς σε χιλιόμετρα μετώπου.

Στη Ρωσία, αντίθετα, η στρατολόγηση βασίζεται ολοένα περισσότερο σε οικονομικά κίνητρα. Όταν ο πατριωτισμός χρειάζεται μπόνους υπογραφής για να γεμίσουν τα χαρακώματα, η ρωγμή είναι βαθύτερη από όσο δείχνουν οι επίσημοι δείκτες. Οι απώλειες βαραίνουν δυσανάλογα τις φτωχότερες περιφέρειες, οι οικογένειες των νεκρών έρχονται αντιμέτωπες με γραφειοκρατική ψυχρότητα, και η οικονομία μετατρέπεται σε μονοδιάστατο εργοτάξιο άμυνας. Παράλληλα, η αυξανόμενη εξάρτηση από την Κίνα περιορίζει την αυτονομία που διακηρύσσει το Κρεμλίνο.

Κι όμως, η ειρήνη δεν αποτελεί απλή διέξοδο για τον Πούτιν. Μια συμφωνία χωρίς σαφή εδαφικά και πολιτικά κέρδη θα απογύμνωνε το καθεστώς. Θα έθετε αναπόφευκτα το ερώτημα για το κόστος σε ζωές, πόρους και διεθνές κύρος. Η ρητορική περί «υπαρξιακού πολέμου» με τη Δύση έχει υψώσει τον πήχη σε τέτοιο βαθμό, ώστε κάθε συμβιβασμός να μοιάζει με ήττα. Σε ένα αυταρχικό σύστημα που στηρίζεται στην εικόνα ισχύος και αδιαμφισβήτητου ελέγχου, η παραδοχή αποτυχίας είναι πολιτικά επικίνδυνη.

Η μετάβαση σε ειρηνική κανονικότητα θα άνοιγε επίσης εσωτερικούς λογαριασμούς. Βετεράνοι χωρίς σαφή προοπτική ένταξης, οικονομία υπερστρατιωτικοποιημένη, κοινωνικές ανισότητες που δεν μπορούν πλέον να καλυφθούν από πολεμική ρητορική. Ο πόλεμος λειτουργεί ως μηχανισμός συσπείρωσης και ελέγχου· η ειρήνη θα έφερνε απαιτήσεις λογοδοσίας και επαναπροσδιορισμού προτεραιοτήτων.

Το αρχικό στοίχημα της ρωσικής ηγεσίας - ότι η Ουκρανία θα καταρρεύσει και η Δύση θα διχαστεί - δεν επιβεβαιώθηκε. Το Κίεβο παραμένει θεσμικά λειτουργικό και διεθνώς ενταγμένο. Η ευρωπαϊκή και ατλαντική στήριξη, παρά τις πολιτικές τριβές, συνεχίζεται. Οι δημοκρατίες απέδειξαν ότι μπορούν να αντέξουν στη διάρκεια, όταν διακυβεύονται αρχές κυριαρχίας και διεθνούς δικαίου.

Η απάντηση της Δύσης -και ιδίως της Ευρώπης- οφείλει να παραμείνει συνεκτική. Σταθερή και προβλέψιμη στήριξη προς το Κίεβο, συστηματικός περιορισμός των ρωσικών ενεργειακών εσόδων και αποδόμηση της εικόνας «αναπόφευκτης νίκης» που καλλιεργεί το Κρεμλίνο. Οι αυταρχικές ηγεσίες αντλούν ισχύ από την αίσθηση αναπόδραστης επιτυχίας· όταν αυτή διαβρώνεται, περιορίζεται και η πολιτική τους ανθεκτικότητα.

Ο πόλεμος, πλέον, δεν λειτουργεί ως εργαλείο στρατηγικής επέκτασης αλλά ως μηχανισμός διαχείρισης ενός αδιεξόδου. Όσο παρατείνεται, τόσο καθίσταται σαφέστερο -και εντός της ρωσικής κοινωνίας- ότι η εικόνα της «μεγάλης δύναμης» δεν δοκιμάζεται από εξωτερικές πιέσεις, αλλά από τις ίδιες τις επιλογές που οδήγησαν σε έναν εγκληματικά αναθεωρητικό, κοινωνικά δαπανηρό και αβέβαιο πόλεμο. Η Ουκρανία μάχεται για την ελευθερία και την κυριαρχία της. Η Ρωσία καλείται να αντιμετωπίσει το κόστος της δικής της στρατηγικής εγκληματικής απόφασης. Και εκεί θα κριθεί, τελικά, όχι μόνο η έκβαση της σύγκρουσης αλλά και η αντοχή του ίδιου του καθεστώτος.