Το κόκκινο κραγιόν της Ολεξάντρα Ματβιϊτσούκ: «Οι Ουκρανοί δεν είμαστε από ατσάλι»

Τέσσερα χρόνια μετά τη ρωσική εισβολή, η Ολεξάντρα Ματβιϊτσούκ μιλά με την επιμονή ανθρώπου που δεν έχει το περιθώριο να κουραστεί. Νομπελίστρια Ειρήνης, επικεφαλής του Κέντρου Πολιτικών Ελευθεριών στο Κίεβο, έχει ταυτίσει το όνομά της με την τεκμηρίωση των εγκλημάτων πολέμου και με το αίτημα να υπάρξει λογοδοσία.

Μιλήσαμε μέσω Zoom - εκείνη στο Κίεβο, χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας, με το δριμύ ψύχος του πιο σκληρού χειμώνα να την καταπονεί ψυχικά και σωματικά. Την ώρα που περιέγραφε βασανιστήρια Ουκρανών πολιτών, η φωνή της έσπασε και τα μάτια της βούρκωσαν. Σταμάτησε για λίγο. Ήθελα να πιάσω το χέρι της και να το σφίξω, να δώσω κουράγιο – μα απλώς έδωσα χρόνο. Επανήλθε: «Δεν είμαστε από ατσάλι. Είμαστε που εργαζόμαστε μέσα στον πόνο».

Έχει συνηθίσει να μιλά για εγκλήματα. Από το 2014 η ομάδα της καταγράφει συστηματικά παραβιάσεις και μετά το 2022 ο όγκος των υποθέσεων πολλαπλασιάστηκε - σήμερα μιλά για δεκάδες χιλιάδες τεκμηριωμένα περιστατικά.

Ο χειμώνας ως όπλο

«Είναι ο τέταρτος χειμώνας της εισβολής και είναι πολύ δύσκολος. Οι Ρώσοι κατέστρεψαν σκόπιμα το ενεργειακό δίκτυο, την ίδια την υποδομή που χρειάζονται οι άνθρωποι για να επιβιώσουν τον χειμώνα». Τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο η θερμοκρασία έφτανε ακόμα και τους -20 βαθμούς Κελσίου, άνθρωποι «κυριολεκτικά παγώνουν στα διαμερίσματά τους χωρίς θέρμανση, νερό, ηλεκτρικό ρεύμα και μερικές φορές χωρίς σύνδεση στο Διαδίκτυο».

Για την ίδια δεν είναι απλώς στρατηγική πίεσης: «Είναι εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Απαγορεύεται να το κάνεις αυτό ακόμη και σε καιρό πολέμου». Υπενθυμίζει ότι το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έχει ανοίξει δεύτερη υπόθεση με βάση αυτά τα στοιχεία, αλλά οι Ρώσοι δεν ενδιαφέρονται. «Ο Πούτιν δεν μπορεί να κερδίσει στο πεδίο της μάχης, γι’ αυτό στοχεύει σκόπιμα τους Ουκρανούς αμάχους».

Της ζητώ ένα σχόλιο για την αντοχή της ουκρανικής κοινωνίας. «Οι άνθρωποι ονειρεύονται την ειρήνη, γιατί ο πόλεμος είναι φρικτός, ίσως το πιο φρικτό πράγμα που μπορεί να συμβεί στη ζωή ενός ανθρώπου». Όμως η ειρήνη δεν μπορεί να ταυτιστεί με παράδοση. «Δεν έρχεται όταν η χώρα που δέχεται εισβολή σταματά να αντιστέκεται στην κατοχή, γιατί αυτό δεν είναι ειρήνη, είναι συνέχεια της βίας με διαφορετική μορφή. Δεν μειώνει τον ανθρώπινο πόνο. Απλώς τον κάνει αόρατο. Δεν πρόκειται για την αλλαγή μιας σημαίας με μια άλλη». Και περιγράφει τι σημαίνει στην πράξη: «Αναγκαστικές εξαφανίσεις, βασανιστήρια, βιασμούς, άρνηση της ταυτότητάς σου, βίαιη υιοθεσία των παιδιών σου, στρατόπεδα φιλτραρίσματος και μαζικούς τάφους».

Υπενθυμίζει ότι «πριν από μερικά χρόνια υπογράψαμε δύο ειρηνευτικές συμφωνίες με τη Ρωσία που παραβίασε και τις δύο», άρα «το θέμα δεν είναι να έχουμε ένα ακόμη τυπικό έγγραφο». Το κρίσιμο ερώτημα βρίσκεται αλλού: «Ποιες εγγυήσεις ασφαλείας μπορεί να προσφέρει μια νέα συμφωνία ειρήνης, ώστε να σταματήσει ο Πούτιν αυτόν τον πόλεμο, όχι απλώς να κάνει μια παύση, να αποσυρθεί, να ανασυνταχθεί και να επιτεθεί ξανά - αλλά να υπάρξει πραγματικά ελευθερία χωρίς φόβο βίας».

Απορρίπτει την ιδέα ότι πρόκειται για εδαφικό πόλεμο. «Ο Πούτιν δεν ξεκίνησε την εισβολή επειδή θέλει να καταλάβει ένα ακόμη κομμάτι ουκρανικής γης». Θεωρεί αφελές να πιστεύει κανείς ότι εκατοντάδες χιλιάδες Ρώσοι στρατιώτες χάθηκαν για μικρές πόλεις που «οι περισσότεροι δεν μπορούσαν καν να βρουν στον χάρτη». «Ξεκίνησε την εισβολή επειδή θέλει να καταλάβει και να καταστρέψει ολόκληρη τη χώρα και να προχωρήσει παραπέρα. Βλέπει την Ουκρανία ως γέφυρα προς την Ευρώπη». Κι επιμένει ότι η ικανοποίηση «της αυτοκρατορικής του όρεξης» με νέα εδάφη δεν θα τον σταματήσει, όπως δεν τον σταμάτησε η κατάληψη της Κριμαίας και τμημάτων του Ντονμπάς.

Όταν η συζήτηση φτάνει στις εγγυήσεις που θα μπορούσαν να προσφέρουν οι ΗΠΑ και η ΕΕ σε περίπτωση παραβίασης μιας μελλοντικής συμφωνίας, απαντά: «Κι εμείς θέλουμε να ακούσουμε ποιες είναι οι πραγματικές εγγυήσεις ασφαλείας. Η Ουκρανία είναι ένα κράτος που εγκατέλειψε το πυρηνικό του οπλοστάσιο με αντάλλαγμα εγγυήσεις ασφαλείας, ιδίως από τις ΗΠΑ, στο Μνημόνιο της Βουδαπέστης».

Η πιο φονική χρονιά των αμάχων

Σημειώνει ότι το τελευταίο έτος υπήρξε το πιο φονικό για τους Ουκρανούς αμάχους από την έναρξη της εισβολής. Τα στοιχεία του ΟΗΕ, όπως σημειώνει, δείχνουν αύξηση 31% στους νεκρούς και τραυματίες. Δεν αποδίδει αυτή την κλιμάκωση σε στρατιωτική συγκυρία, αλλά σε πολιτικό κενό. «Χάσαμε την ανθρώπινη διάσταση στις ειρηνευτικές συνομιλίες και ο Πούτιν αποφάσισε ότι μπορεί να κάνει ό,τι θέλει».

Υποστηρίζει ότι η προηγούμενη αμερικανική διοίκηση ήταν πιο ευαίσθητη απέναντι στις επιθέσεις κατά αμάχων. «Οι Ρώσοι πάντα γνώριζαν ότι αν κάνουν κάτι φρικτό, θα υπάρξει αντίδραση». Κατά τη δική της εκτίμηση, όταν ο Ντόναλντ Τραμπ ανέλαβε καθήκοντα, μειώθηκε στο ελάχιστο η στήριξη από τις ΗΠΑ. «Στις ειρηνευτικές συνομιλίες μιλούν για ορυκτά, εδαφικές αξιώσεις, γεωπολιτικά συμφέροντα, όχι για ανθρώπους», λέει. «Κι έτσι ο Πούτιν αποφάσισε ότι μπορεί να κάνει ό,τι θέλει».

Αναφέρεται στις προσδοκίες που καλλιεργήθηκαν. «Ως υποψήφιος, ο Τραμπ υποσχέθηκε ότι θα σταματήσει αυτόν τον πόλεμο σε 24 ώρες. Είναι ήδη οι πιο μεγάλες 24 ώρες στην παγκόσμια ιστορία». Υποστηρίζει ότι κάθε ειρηνευτική πρωτοβουλία του συνοδεύτηκε από νέα ρωσική κλιμάκωση. Κατά την εκτίμησή της, η Ρωσία χρησιμοποιεί τις συνομιλίες «ως εργαλείο για να κερδίσει χρόνο, να μειώσει τη στήριξη προς την Ουκρανία και να διευκολύνει τον στόχο της να καταλάβει και να καταστρέψει ολόκληρη τη χώρα».

Η Ολεξάντρα Ματβιϊτσούκ θεωρεί ότι το διακύβευμα πλέον αφορά και τον ίδιο τον Αμερικανό πρόεδρο. «Ο Τραμπ συχνά υποστήριζε ότι δεν είναι δικός του πόλεμος κι ότι αν βρισκόταν στο Οβάλ Γραφείο αντί για τον πρόεδρο Μπάιντεν, αυτός ο πόλεμος δεν θα ξεκινούσε ποτέ. Αλλά έχω άσχημα νέα γι’ αυτόν. Τώρα είναι δικός του πόλεμος». Προειδοποιεί ότι αν αποτύχουν οι ειρηνευτικές του πρωτοβουλίες ή αν διευκολύνει μια συμφωνία που αφήνει ανοιχτό το πεδίο για νέα ρωσική επιθετικότητα, «θα μείνει στην παγκόσμια ιστορία ως αδύναμος Αμερικανός πρόεδρος».

Η κατοχή δεν είναι ειρήνη

Ανοίγουμε τη συζήτηση για ένα θέμα που έχει ξεχαστεί, δεν βρίσκει τον ανάλογο χώρο στις αναλύσεις: την κατοχή, την οποία η ίδια περιγράφει ως πόλεμο σε άλλη μορφή. Υποστηρίζει ότι στη δυτική δημόσια σφαίρα η ζωή υπό κατοχή παραμένει παρεξηγημένη. «Οι πολιτικοί συζητούν αυτά τα εδάφη σαν να είναι άδειοι χώροι. Δεν είναι άδειοι χώροι. Εκατομμύρια άνθρωποι ζουν εκεί». Υπενθυμίζει ότι, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, η κατοχή συνιστά συνεχιζόμενη ένοπλη σύγκρουση, ακόμη κι αν δεν διεξάγονται μάχες. Το πρόβλημα, σημειώνει, είναι ότι πολλοί στο εξωτερικό θεωρούν πως η κατοχή, όσο σκληρή κι αν είναι, μειώνει τουλάχιστον τον ανθρώπινο πόνο. «Δεν τον μειώνει. Τον κάνει αόρατο».

Αφηγείται την ιστορία του συγγραφέα παιδικών βιβλίων, Βολοντίμιρ Βακουλένκο. «Έγραψε όμορφες ιστορίες για τα παιδιά. Μια ολόκληρη γενιά μεγάλωσε με τα βιβλία του». Κατά τη ρωσική κατοχή εξαφανίστηκε. «Γνωρίζω την οικογένειά του. Ήλπιζαν μέχρι την τελευταία στιγμή ότι ήταν ζωντανός, όπως δεκάδες χιλιάδες Ουκρανοί πολίτες που κρατούνται παράνομα σε ρωσική αιχμαλωσία». Όταν ο ουκρανικός στρατός απελευθέρωσε την περιφέρεια του Χαρκόβου, εντοπίστηκε μαζικός τάφος σε δάσος. «Βρήκαμε τα σώματα αμάχων, ανδρών, γυναικών, παιδιών, με τα χέρια δεμένα πίσω από την πλάτη και εμφανή σημάδια βασανιστηρίων. Σε έναν ανώνυμο τάφο με τον αριθμό 319 βρέθηκε το σώμα του Βολοντίμιρ Βακουλένκο». Στο ερώτημα γιατί να βασανίσουν μέχρι θανάτου έναν συγγραφέα, απαντά: «Επειδή μπορούν. Αυτό είναι η κατοχή».

Εξηγεί ότι άλλο είναι η κατάληψη εδαφών και άλλο η διατήρηση ελέγχου. «Γι’ αυτό οι Ρώσοι επιβάλλουν τρόμο κατά των αμάχων. Εξοντώνουν τους ενεργούς ανθρώπους των τοπικών κοινοτήτων - δημοσιογράφους, δασκάλους, συγγραφείς, δημάρχους, περιβαλλοντολόγους, ιερείς, οποιονδήποτε είναι ενεργό μέλος της κοινωνίας». Περιγράφει την απαγόρευση της ουκρανικής γλώσσας και κουλτούρας, τη λεηλασία πολιτιστικής κληρονομιάς, την αναγκαστική επιστράτευση Ουκρανών ανδρών στον ρωσικό στρατό, την απομάκρυνση δεκάδων χιλιάδων παιδιών προς τη Ρωσία. «Τα βάζουν σε ρωσικά στρατόπεδα “επανεκπαίδευσης”, τους λένε ότι δεν είναι Ουκρανοί αλλά Ρώσοι, ότι οι γονείς τους τα εγκατέλειψαν και ότι θα υιοθετηθούν από ρωσικές οικογένειες για να μεγαλώσουν ως Ρώσοι. Λυπάμαι, αλλά αυτό δεν είναι ειρήνη».

Εκατομμύρια Ουκρανοί ζουν σε μια γκρίζα ζώνη χωρίς καμία προστασία. «Δεν έχουν τρόπο να υπερασπιστούν τα δικαιώματά τους, την ελευθερία τους, την περιουσία τους, τη ζωή τους, τα παιδιά τους». Κι εξηγεί γιατί, παρά την τεράστια ανισορροπία δυνάμεων, η ουκρανική κοινωνία συνεχίζει να αντιστέκεται. «Δεν θέλουμε να ζούμε έτσι. Δεν είναι ανθρώπινο».

Ο Πούτιν και το κόκκινο κραγιόν

Θεωρεί τη δημιουργία ειδικού δικαστηρίου για το έγκλημα της επιθετικότητας απολύτως αναγκαία, ακόμη και παράλληλα με το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. «Το πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχει διεθνές δικαστήριο που να μπορεί να δικάσει τον Πούτιν, την κορυφή της πολιτικής ηγεσίας και την ανώτατη στρατιωτική διοίκηση της Ρωσίας για το έγκλημα της επιθετικότητας. Ακόμη και το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο δεν έχει τέτοια δικαιοδοσία στην περίπτωση του πολέμου κατά της Ουκρανίας».

Η ανάγκη δεν είναι θεωρητική. «Όλες οι ωμότητες που τεκμηριώνουμε είναι αποτέλεσμα της απόφασής τους να παραβιάσουν την ειρήνη και να ξεκινήσουν τον πόλεμο. Πρέπει να τιμωρηθούν για αυτή την απόφαση που άνοιξε τον δρόμο προς την κόλαση. Αν θέλουμε να αποτρέψουμε πολέμους στο μέλλον, πρέπει να τιμωρούμε τα κράτη και τους ηγέτες που ξεκινούν επιθετικούς πολέμους στο παρόν».

Υπενθυμίζει ότι στην ιστορία υπάρχει μόνο ένα προηγούμενο. «Τη Δίκη της Νυρεμβέργης. Εκεί οι ναζί εγκληματίες πολέμου δικάστηκαν μόνο αφού είχε καταρρεύσει το καθεστώς τους».

Τη ρωτώ αν μπορεί να φανταστεί τον Πούτιν στο εδώλιο. «Δεν είμαι αφελής. Ξέρω ότι δεν υπάρχουν εγγυήσεις στη ζωή μας». Ωστόσο δεν αποδέχεται την ιδέα ενός προδιαγεγραμμένου μέλλοντος. «Αυτό σημαίνει ότι έχουμε την ευκαιρία, με όλες μας τις προσπάθειες, να δημιουργήσουμε το μέλλον που θέλουμε».

Και περιγράφει μια εικόνα που κουβαλά μέσα της: «Φαντάζομαι ότι θα φορέσω το καλύτερο φόρεμα από την ντουλάπα μου, θα έρθω στο δικαστήριο με κόκκινο κραγιόν στα χείλη ως νικήτρια και θα δω τον Πούτιν να κατηγορείται για όλες τις ωμότητες που διέπραξε». «Ξέρω ότι όλοι οι δικτάτορες δείχνουν πολύ μίζεροι στο δικαστήριο. Προσπαθούν να δείξουν ότι είναι ισχυροί, αλλά αυτή η εικόνα εξαφανίζεται αμέσως όταν εμφανίζονται στην αίθουσα του δικαστηρίου», προσθέτει.

Τεκμηριώνοντας τον πόνο

Όταν περιγράφει βασανιστήρια δεν μιλά θεωρητικά. «Έχω πάρει συνεντεύξεις από εκατοντάδες ανθρώπους που επέζησαν από ρωσική αιχμαλωσία. Είναι η εξειδίκευσή μου. Άνδρες, γυναίκες, ακόμη και παιδιά». Οι περιγραφές που μεταφέρει είναι δύσκολες. «Μου είπαν πώς τους χτυπούσαν, πώς τους βίαζαν, πώς τους έκλειναν σε ξύλινα κουτιά, πώς τους έκοβαν τα δάχτυλα, πώς τους ξερίζωναν τα νύχια ή τα τρυπούσαν με τρυπάνι, πώς τους έκαναν ηλεκτροσόκ στα γεννητικά όργανα. Μία γυναίκα μου είπε ότι της έβγαλαν το μάτι με κουτάλι».

Σταματά για μια στιγμή - η αφήγηση με ταράζει. «Είναι φρικτές ιστορίες, για να είμαι ειλικρινής. Και είναι πολύ δύσκολο να το κάνεις αυτό για δώδεκα χρόνια, γιατί ως επαγγελματίας δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν έχω νομικά εργαλεία για να σταματήσω αυτή τη φρίκη». Το πιο οδυνηρό είναι ότι γνωρίζει πως όσα ακούει δεν ανήκουν στο παρελθόν. «Όταν παίρνεις συνέντευξη από τον επόμενο επιζώντα ρωσικής αιχμαλωσίας, ξέρεις ότι όσα περιγράφει εκείνη τη στιγμή συνεχίζονται σε εκατοντάδες χώρους κράτησης που έχουμε ταυτοποιήσει».

Όταν τη ρωτώ αν μέσα της έχει κάτι ραγίσει, δεν υψώνει άμυνες. «Όλοι είμαστε τραυματισμένοι. Ο πόλεμος είναι μια τεράστια ρήξη του κοινωνικού ιστού. Καταστρέφει ό,τι αποκαλούμε κανονική ζωή - να μεγαλώνεις τα παιδιά σου, να συναντάς φίλους, να αγκαλιάζεις τους αγαπημένους σου. Όλα συντρίβονται». Και προσθέτει: «Δεν είμαι από ατσάλι. Είμαι άνθρωπος. Και για μένα είναι δύσκολο να ακούω αυτές τις ιστορίες και να ξέρω ότι έχουμε δεκάδες χιλιάδες παράνομα κρατούμενους αμάχους και αιχμαλώτους πολέμου που υφίστανται βασανιστήρια και σεξουαλική κακοποίηση καθημερινά».

Το 5χρονο κορίτσι

Περιγράφει μια συνάντηση που τη σημάδεψε. Ένα κορίτσι πέντε ετών. Η μητέρα της είχε φιλοουκρανικές απόψεις σε κατεχόμενη περιοχή. Κρατήθηκε παράνομα, βασανίστηκε, υπέστη πολλαπλούς ομαδικούς βιασμούς και μεταφέρθηκε στη Ρωσία, όπου αντιμετωπίζει κατασκευασμένες κατηγορίες.

«Διάβασα τις καταθέσεις της. Δεν ξέρω πώς επέζησε». Όταν το παιδί την πλησίασε, την αγκάλιασε και την ικέτευσε: «Σε παρακαλώ, φέρε πίσω τη μαμά μου». Η Ματβιϊτσούκ θυμάται την αίσθηση ανημποριάς - σταματά, βουρκώνει, τα μάτια της είναι κόκκινα, περιμένω. «Ένιωσα διαλυμένη, γιατί ως επαγγελματίας δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν έχω κανένα εργαλείο για να επιστρέψω μια μητέρα στο πεντάχρονο παιδί της».

Μια φίλη της, συγγραφέας, της έδωσε έναν τρόπο ν’ αντέχει. «Μου είπε ότι δεν είμαστε κάτω ψυχολογικά, αλλά βρισκόμαστε σε συναισθηματικά χαρακώματα. Βρισκόμαστε εκεί για να ανασυνταχθούμε και να συνεχίσουμε τη δουλειά μας ξανά».

«Είστε ασφαλείς επειδή αντιστεκόμαστε»

Στο τέλος, της ζητάω ένα μήνυμά της προς την ελληνική και την ευρωπαϊκή κοινωνία. Ευχαριστεί όσους στηρίζουν την Ουκρανία. «Είναι σημαντικό να ξέρεις ότι δεν είσαι μόνος απέναντι σε μια τεράστια δύναμη». Η ευγνωμοσύνη δεν αναιρεί την προειδοποίηση. Ο κόσμος που βασιζόταν στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών έχει κλονιστεί. «Ακόμη και όσοι κληρονόμησαν την ελευθερία και τη δημοκρατία από τους παππούδες τους θα χρειαστεί σύντομα να αγωνιστούν γι’ αυτές». «Η Ουκρανία δεν είναι ωφελούμενος της ευρωπαϊκής στήριξης. Κυρίως συνεισφέρει στην ασφάλεια», συμπληρώνει.

Κλείνει με μια προειδοποίηση: «Η παγκόσμια καταιγίδα πλησιάζει. Και θέλω απλώς να αφυπνίσω τους ανθρώπους στην Ελλάδα που ακόμη δεν καταλαβαίνουν ότι δεν πρόκειται απλώς για έναν πόλεμο ανάμεσα σε δύο κράτη. Είναι ένας πόλεμος ανάμεσα σε δύο συστήματα: τον αυταρχισμό και τη δημοκρατία. Και είστε ασφαλείς μόνο επειδή οι Ουκρανοί συνεχίζουν να αντιστέκονται και δεν επιτρέπουν στον ρωσικό στρατό να προχωρήσει παραπέρα».