12 Φεβρουαρίου 1962: ο κοσμοναύτnς Γιούρι Γκαγκάριν κι εγώ

Ένας από τους μικρούς θρύλους της οικογένειάς μας είναι ότι, στις 12 Φεβρουαρίου του 1962, ο μπαμπάς πήγε στο αεροδρόμιο για να προϋπαντήσει τον Σοβιετικό αστροναύτη Γιούρι Γκαγκάριν — κι ότι ήμουν κι εγώ εκεί, σε νηπιακή ηλικία, καθισμένη ιππαστί στους ώμους του πατρός. Υποτίθεται ότι η συνάντησή μας με τον Γκαγκάριν απαθανατίστηκε σε φωτογραφία· όμως, δεν θυμάμαι να την έχω δει. Ήμασταν όλοι αμελείς με τις φωτογραφίες· σε μια μετακόμιση χάσαμε ένα μεγάλο κόκκινο κουτί γεμάτο πολαρόιντ· ύστερα, για κάμποσα χρόνια, ψάχναμε το «μεγάλο κόκκινο κουτί».

Όταν ο Γιούρι Γκαγκάριν ήρθε στην Αθήνα

Πάντως, είτε ήμασταν παρόντες στην άφιξη του Σοβιετικού αστροναύτη στο αεροδρόμιο είτε όχι, ο Γιούρι ήρθε στην Αθήνα: μετά την ιστορική πτήση του στο διάστημα, έκανε παγκόσμια περιοδεία συγκεντρώνοντας πλήθη σοβιετόφιλων αριστερών που πανηγύριζαν για τις επιτυχίες των ομοϊδεατών τους στη Γη και στο αστρικό στερέωμα (Ура! Χουρά!)· για το ότι οι Σοβιετικοί, ήδη το 1957, με τον πρώτο τεχνητό δορυφόρο Σπούτνικ, είχαν ξεπεράσει τους Αμερικανούς στην κούρσα του διαστήματος. Ο μπαμπάς ήταν ιδιαίτερα ευσυγκίνητος: Μπράβο, ταβάριστσι! Και εις ανώτερα! (Σνιφ, σνιφ: δάκρυα χαράς) — άραγε η ισορροπία των δύο αντίπαλων υπερδυνάμεων θα έφερνε ειρήνη στον κόσμο; (Μир! Μιρ!)              

Το αεροπλάνο των τσεχοσλοβακικών αερογραμμών όπου επέβαινε ο Γκαγκάριν άργησε να προσγειωθεί στο αεροδρόμιο του Ελληνικού· το πλήθος αδημονούσε. Εκείνη την εποχή μπορούσες να περιμένεις τους αφικνούμενους στην άκρη του αεροδιαδρόμου· δεν υπήρχαν τα σημερινά μέτρα ασφαλείας· έλεγχοι και περιορισμοί άρχισαν να επιβάλλονται, σταδιακά, μετά το κύμα των αεροπειρατειών στο τέλος της δεκαετίας του 1960. Στην αρχή της δεκαετίας, στο αεροδρόμιο δεν έβλεπες ενόπλους· έβλεπες παρέες που περίμεναν θείους από την Αμερική κρατώντας μπουκέτα με γλαδιόλες και φορώντας τα καλά τους.

Εμείς περιμέναμε θείο από τη Ρωσία: μερικοί από την Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (ΕΔΑ), μόλις ο Γιούρι εμφανίστηκε στην κορυφή της σκάλας άρχισαν να φωνάζουν στα ρωσικά «Σώσε μας! Σώσε την Ελλάδα!»· με ρυθμό: «Σπασί νας! Σπασί Γκρέτσιγιου! Σπασί νας!» — ο άνθρωπος τα ’χασε. Αλλά, παρά την κοινωνική του αδεξιότητα, είχε επίγνωση ότι εκπροσωπούσε το σοβιετικό glamour: ήταν ένας γοητευτικός 28χρονος από το Κλούσινο (επαρχία Σμολένσκ), ο οποίος διέψευδε τις προκαταλήψεις περί Ρώσων αγροίκων που δεν ξέρουν τι είναι η οδοντόκρεμα — όμως, πιθανότατα, δεν περίμενε ότι οι Έλληνες αριστεροί θα τον έβλεπαν σαν σωτήρα. (Τον φαντάζομαι να λέει: «Κι εγώ υπάλληλος είμαι…»)

Η δημοσιότητα τον είχε κουράσει: όπως ήταν φυσικό, το σοβιετικό καθεστώς προσπαθούσε να εκμεταλλευτεί τα επιτεύγματα και την ευχάριστη παρουσία του· οι πάγοι είχαν λιώσει, η Σοβιετική Ένωση είχε αποτινάξει το σκοτεινό παρελθόν του σταλινισμού και έμπαινε με φόρα στο λαμπρό μέλλον. Την προηγούμενη χρονιά ο Γιούρι είχε επισκεφτεί το Λονδίνο και το Μάντσεστερ, που οι Ρώσοι θεωρούσαν καρδιά της ευρωπαϊκής εργατικής τάξης: η θερμή υποδοχή τούς είχε εκπλήξει· θεωρούσαν τους Βρετανούς υπερβολικά φλεγματικούς και ψυχρούς, χωρίς τη βαθιά συναισθηματικότητα της σλάβικης ψυχής· το 1961 τα εθνικά στερεότυπα ήταν ακόμα κυρίαρχα. Ύστερα, τον Φεβρουάριο του ’62, προτού έρθει σ’ εμάς, ο Γιούροτσκα της καρδιάς μας είχε περάσει από το Κάιρο, από την Τρίπολη, από την Άκκρα (Γκάνα) και τη Μονρόβια (Λιβερία): η Αθήνα είχε ενταχθεί στην εξόρμησή του στην Ανατολή, στον «Τρίτο Κόσμο» όπως έλεγαν τότε. Όχι αδίκως: στις εκλογές του Οκτωβρίου 1961, δεκατρία χρόνια μετά το τέλος του εμφυλίου, στη χώρα μας είχε καταγγελθεί νοθεία τριτοκοσμικού τύπου.

Ο Γιούρι Γκαγκάριν ήταν ο πρώτος άνθρωπος που ταξίδεψε στο διάστημα και μπήκε σε τροχιά γύρω από τη Γη. Η πτήση του και ο ίδιος είχαν γίνει σύμβολα του Ψυχρού Πολέμου.

Ο Γκαγκάριν και τα σύμβολα του Ψυχρού Πολέμου

Ο Γιούρι Γκαγκάριν ήταν ο πρώτος άνθρωπος που ταξίδεψε στο διάστημα και μπήκε σε τροχιά γύρω από τη Γη. Το διαστημικό του σκάφος, το Βοστόκ (στην πραγματικότητα «Βαστόκ», που σημαίνει «Ανατολή») εκτοξεύτηκε στις 12 Απριλίου του 1961. Η πτήση του Βοστόκ διήρκεσε περίπου 108 λεπτά· στο τέλος της, ο Γκαγκάριν, αφού εκτινάχθηκε σε ύψος 7.000 μέτρων, έπεσε με αλεξίπτωτο στο έδαφος χωριστά από το σκάφος του — σήμερα αυτή η τεχνολογία φαίνεται πρωτόγονη. Δυο μέρες αργότερα, όταν πήγε στη Μόσχα, στο αεροδρόμιο του Βνούκοβο και στους δρόμους της πρωτεύουσας τον περίμενε το μεγαλύτερο πλήθος από το 1945 όταν η Σοβιετική Ένωση γιόρταζε τη στρατιωτική της νίκη στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η πτήση του Βοστόκ και ο ίδιος ο Γιούρι είχαν γίνει σύμβολα του Ψυχρού Πολέμου, αλλά και της ειρήνης, και της συνεργασίας, και μιας ιδέας για το πόσο μικρός και μοναχικός είναι ο πλανήτης μας. Κι όπως αναμενόταν, οι Ηνωμένες Πολιτείες και ο ίδιος ο Αμερικανός πρόεδρος, ο JFK, πήραν κατάκαρδα τον σοβιετικό θρίαμβο, ανασκουμπώθηκαν και, δέκα μήνες αργότερα, λίγες μέρες πριν από την επίσκεψη του Γκαγκάριν στην Αθήνα, έστειλαν στο διάστημα τον Τζον Γκλεν με το Friendship 7: τρεις περιφορές γύρω από τη Γη, πέντε ώρες πτήση, αλλά και τεχνικά προβλήματα· οι άνθρωποι στη Γη παρακολουθούσαν τον Γκλεν με κομμένη την ανάσα.

Είναι δύσκολο να περιγράψει κανείς σήμερα τον ενθουσιασμό των ανθρώπων του 1961 μπροστά σ’ αυτό που ονόμαζαν «κατάκτηση του διαστήματος» και τις υπέροχες ελπίδες που είχε δημιουργήσει η επιστήμη και η τεχνολογία. Από τον Σπούτνικ μέχρι την προσσελήνωση του Αpollo 11 το 1969, ο κόσμος ζούσε στον αστερισμό της «προόδου»: πρόοδος σήμαινε ευημερία, δικαιοσύνη, ειρήνη και άμιλλα δύο ιδεολογιών και δύο συστημάτων με ταξίδια ανάμεσα στα αστέρια, όχι με όπλα. Μερικά από όσα περίμεναν οι άνθρωποι εκείνης της εποχής πραγματοποιήθηκαν· άλλα δεν πραγματοποιήθηκαν· μερικά βελτιώθηκαν, άλλα επιδεινώθηκαν. Ο Γκαγκάριν δεν πρόλαβε να τα δει: τον Μάρτιο του 1968 σκοτώθηκε ενώ πετούσε με ένα MiG-15 στην περιοχή του Κιρζάτς. Ήταν 34 ετών. Λέγεται ότι έμεινε στο αεροπλάνο μέχρι την έσχατη στιγμή, ώστε να μην πέσει πάνω σε ένα σχολείο.

Όσο για μένα, πριν από πολλά χρόνια, στη Βιέννη, όταν γνώρισα κάποιον που μου είπε ότι ήταν μέλος της «Λέσχης Γκαγκάριν» τον ρώτησα αν μπορούσα να γίνω κι εγώ μέλος. «Κάθε υποψήφιος», μου απάντησε με τευτονική βλοσυρότητα, «πρέπει να αποδείξει ότι έχει κάποια, έστω, μακρινή σχέση, κάποια επαφή, με οτιδήποτε αφορά τον Γκαγκάριν». «Ο μπαμπάς ισχυρίζεται», είπα, «ότι στις 12 Φεβρουαρίου 1962, στο αεροδρόμιο της Αθήνας, ο Γκαγκάριν μού τσίμπησε χαϊδευτικά τη μύτη. Βγάλαμε φωτογραφία· ήμουν καθισμένη ιππαστί στους ώμους του…». Ο Αυστριακός με κοίταξε καχύποπτα: «Στους ώμους του Γκαγκάριν;» «Όοοχι… Στους ώμους του μπαμπά…» Ακολούθησε μισό λεπτό αμήχανης σιωπής. «Πρέπει να δούμε πρώτα τη φωτογραφία», είπε ο Αυστριακός. «Νομίζω», μουρμούρισα, «πως βρίσκεται στο κόκκινο κουτί που χάσαμε στη μετακόμιση».