Εχplainer: Τι είναι η συνθήκη πυρηνικών όπλων New START και γιατί έχει σημασία η λήξη της

Η New START, η τελευταία εναπομείνασα συμφωνία ελέγχου πυρηνικών όπλων ανάμεσα στη Ρωσία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, λήγει, δημιουργώντας ένα κενό σε ένα σύστημα περιορισμών που ίσχυε επί περισσότερες από πέντε δεκαετίες. Ακολουθεί ένας οδηγός για το τι προέβλεπε η συνθήκη και γιατί η εκπνοή της θεωρείται κρίσιμη.

Ποιοι υπέγραψαν τη New START και τι προέβλεπε

Η συνθήκη πυρηνικών New START υπογράφηκε το 2010 από τον τότε πρόεδρο των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα και τον τότε πρόεδρο της Ρωσίας Ντμίτρι Μεντβέντεφ, στενό σύμμαχο του Βλαντίμιρ Πούτιν, σε μια περίοδο που οι σχέσεις των δύο χωρών βρίσκονταν σε φάση «επανεκκίνησης».

Η συνθήκη τέθηκε σε ισχύ το 2011 και έθετε ανώτατα όρια στα στρατηγικά πυρηνικά όπλα –δηλαδή στα όπλα που θα χρησιμοποιούνταν για πλήγματα κατά κρίσιμων πολιτικών, στρατιωτικών και βιομηχανικών στόχων σε έναν πυρηνικό πόλεμο. Προέβλεπε ανώτατο όριο 1.550 ανεπτυγμένων στρατηγικών πυρηνικών κεφαλών για κάθε πλευρά, καθώς και περιορισμούς στους πυραύλους, τα βομβαρδιστικά και τους εκτοξευτές.

Πώς αποτρεπόταν η παραβίαση της συνθήκης

Η New START περιλάμβανε σύστημα επιτόπιων επιθεωρήσεων με σύντομη προειδοποίηση, ώστε κάθε πλευρά να μπορεί να ελέγχει τη συμμόρφωση της άλλης. Οι επιθεωρήσεις ανεστάλησαν αρχικά λόγω της πανδημίας και ουσιαστικά σταμάτησαν το 2023, όταν ο Πούτιν ανέστειλε τη συμμετοχή της Ρωσίας, επικαλούμενος τη στήριξη των ΗΠΑ προς την Ουκρανία.

Παρά την αναστολή, τόσο η Μόσχα όσο και η Ουάσιγκτον δήλωναν μέχρι σήμερα ότι εξακολουθούν να τηρούν τα αριθμητικά όρια.

Γιατί δεν παρατείνεται ξανά η συνθήκη

Το κείμενο της New START προβλέπει μόνο μία παράταση, η οποία έγινε το 2021, λίγο μετά την ανάληψη της προεδρίας των ΗΠΑ από τον Τζο Μπάιντεν.

Με τη λήξη να πλησιάζει, ο Πούτιν πρότεινε το φθινόπωρο του 2025 μια άτυπη συμφωνία ώστε οι δύο πλευρές να συνεχίσουν για έναν ακόμη χρόνο να τηρούν τα όρια των πυρηνικών κεφαλών. Μέχρι την τελευταία ημέρα ισχύος της συνθήκης, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ δεν είχε απαντήσει.

Στις ΗΠΑ υπάρχει διχασμός: υποστηρικτές της παράτασης θεωρούν ότι θα απέτρεπε μια νέα κούρσα εξοπλισμών και θα έδινε χρόνο για διαπραγματεύσεις, ενώ επικριτές υποστηρίζουν ότι η Ουάσιγκτον πρέπει να απελευθερωθεί από τους περιορισμούς, ιδίως λόγω της ταχείας πυρηνικής ενίσχυσης της Κίνας.

Γιατί έχει σημασία η λήξη της

Αν Ρωσία και ΗΠΑ σταματήσουν να τηρούν αμοιβαίους περιορισμούς στα στρατηγικά πυρηνικά τους οπλοστάσια, θα τερματιστεί μια περίοδος άνω των 50 ετών πυρηνικού ελέγχου. Δεν υπάρχουν διαπραγματεύσεις για διάδοχη συμφωνία, γεγονός που –σύμφωνα με ειδικούς στον έλεγχο εξοπλισμών– αυξάνει τους κινδύνους, ειδικά σε μια περίοδο αυξημένων διεθνών εντάσεων λόγω των πολέμων στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή.

Η αξία τέτοιων συνθηκών, επισημαίνουν, δεν βρίσκεται μόνο στους αριθμητικούς περιορισμούς, αλλά και στη διαφάνεια και τη σταθερότητα που αποτρέπουν ανεξέλεγκτες κούρσες εξοπλισμών.

Τι θα μπορούσαν να κάνουν οι δύο πλευρές χωρίς συμφωνία

Χωρίς συνθήκη, τόσο η Ρωσία όσο και οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να αυξήσουν τον αριθμό των πυραύλων τους και να αναπτύξουν εκατοντάδες επιπλέον πυρηνικές κεφαλές. Οι ειδικοί, ωστόσο, σημειώνουν ότι αυτό δεν μπορεί να γίνει άμεσα, καθώς απαιτεί τεχνικές και υλικοτεχνικές προσαρμογές που θα χρειάζονταν τουλάχιστον έναν χρόνο.

Μακροπρόθεσμα, ο φόβος είναι ότι θα ξεκινήσει μια ανεξέλεγκτη κούρσα εξοπλισμών, με κάθε πλευρά να δρα βάσει των χειρότερων σεναρίων για τις προθέσεις της άλλης.

Τι θα απαιτούσε μια νέα συμφωνία

Ο Τραμπ έχει δηλώσει ότι επιθυμεί μια «καλύτερη» νέα συνθήκη, όμως ειδικοί εκτιμούν ότι κάτι τέτοιο θα απαιτούσε μακρές και σύνθετες διαπραγματεύσεις. Μια διάδοχη συμφωνία θα έπρεπε πιθανότατα να καλύπτει και άλλα είδη πυρηνικών όπλων, όπως μικρότερου και μεσαίου βεληνεκούς, καθώς και νέα ρωσικά οπλικά συστήματα, όπως ο πύραυλος Burevestnik και η τορπίλη Poseidon.

Παράλληλα, δεν υπάρχει συμφωνία ούτε για το ποιοι θα πρέπει να συμμετέχουν: οι ΗΠΑ επιθυμούν συμμετοχή και της Κίνας, το Πεκίνο το απορρίπτει ως μη ρεαλιστικό, ενώ η Ρωσία ζητά να συμπεριληφθούν και οι πυρηνικές δυνάμεις της Βρετανίας και της Γαλλίας – κάτι που οι χώρες αυτές αρνούνται.

Πηγή: Reuters