Ιράν: Σε κρίσιμο σταυροδρόμι η Τεχεράνη - γιατί η αντίδρασή της ίσως είναι απρόβλεπτη

Η άφιξη της ομάδας κρούσης του αεροπλανοφόρου USS Abraham Lincoln στην περιοχή ευθύνης της Κεντρικής Διοίκησης των ΗΠΑ κοντά στα ιρανικά ύδατα, έχει εντείνει την αίσθηση ότι μπορεί να διαμορφώνεται μια ευρύτερη αντιπαράθεση.

Η ανάπτυξη αυτή, που συμπίπτει με την πιο εκτεταμένη και βίαιη καταστολή διαδηλώσεων στο Ιράν τα τελευταία χρόνια, υπογραμμίζει πόσο κοντά μπορεί να βρίσκονται πλέον η Ουάσινγκτον και η Τεχεράνη σε μια άμεση αναμέτρηση — πιο κοντά από οποιαδήποτε άλλη στιγμή στο πρόσφατο παρελθόν.

Οι Ιρανοί ηγέτες βρίσκονται στριμωγμένοι ανάμεσα σε ένα κίνημα διαμαρτυρίας που απαιτεί ολοένα και πιο ανοιχτά την απομάκρυνση του ίδιου του καθεστώτος και σε έναν πρόεδρο των ΗΠΑ που διατηρεί σκόπιμα ασαφείς τις προθέσεις του, τροφοδοτώντας ανησυχία όχι μόνο στην Τεχεράνη αλλά και σε μια ήδη ασταθή περιοχή.

Η αντίδραση του Ιράν σε ένα ενδεχόμενο αμερικανικό στρατιωτικό πλήγμα ενδέχεται να μην ακολουθήσει το γνώριμο, προσεκτικά μετρημένο μοτίβο προηγούμενων αντιπαραθέσεων με την Ουάσινγκτον.

Οι πρόσφατες απειλές του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, που διατυπώθηκαν στο πλαίσιο της βίαιης καταστολής της εσωτερικής αναταραχής στο Ιράν, έρχονται σε μια στιγμή εξαιρετικής εσωτερικής πίεσης για την Ισλαμική Δημοκρατία. Ως αποτέλεσμα, οποιαδήποτε αμερικανική επίθεση τώρα ενέχει σημαντικά αυξημένο κίνδυνο ταχείας κλιμάκωσης, τόσο σε περιφερειακό επίπεδο όσο και στο εσωτερικό του Ιράν.

Τα τελευταία χρόνια, η Τεχεράνη έχει δείξει προτίμηση σε καθυστερημένα και περιορισμένα αντίποινα.

Μετά τα αμερικανικά πλήγματα σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις στις 21–22 Ιουνίου 2025, το Ιράν απάντησε με πυραυλική επίθεση κατά της αμερικανικής βάσης Al Udeid στο Κατάρ την επόμενη ημέρα.

Σύμφωνα με τον πρόεδρο Τραμπ, το Ιράν είχε δώσει εκ των προτέρων προειδοποίηση για την επίθεση, επιτρέποντας στα συστήματα αεράμυνας να αναχαιτίσουν τους περισσότερους πυραύλους. Δεν αναφέρθηκαν απώλειες. Η ανταλλαγή αυτή ερμηνεύθηκε ευρέως ως μια σκόπιμη προσπάθεια του Ιράν να δείξει αποφασιστικότητα χωρίς να προκαλέσει έναν ευρύτερο πόλεμο.

Παρόμοιο μοτίβο είχε παρατηρηθεί και τον Ιανουάριο του 2020, κατά την πρώτη προεδρική θητεία του Τραμπ. Μετά τη δολοφονία του διοικητή της Δύναμης Κουντς, Κασέμ Σολεϊμανί, κοντά στο αεροδρόμιο της Βαγδάτης στις 3 Ιανουαρίου, το Ιράν αντέδρασε πέντε ημέρες αργότερα εκτοξεύοντας πυραύλους κατά της αμερικανικής βάσης Ain al-Asad στο Ιράκ.

Και τότε είχε δοθεί εκ των προτέρων προειδοποίηση. Αν και δεν σκοτώθηκε κανένας Αμερικανός στρατιωτικός, δεκάδες ανέφεραν αργότερα τραυματικές εγκεφαλικές κακώσεις. Το επεισόδιο ενίσχυσε την αντίληψη ότι η Τεχεράνη επιδίωκε να διαχειριστεί την κλιμάκωση αντί να την πυροδοτήσει.

Ο Τραμπ απείλησε να επιτεθεί στο Ιράν εάν σκοτώνονταν διαδηλωτές. Ωστόσο, η τρέχουσα συγκυρία είναι αισθητά διαφορετική.

Το Ιράν βγαίνει από ένα από τα σοβαρότερα κύματα εσωτερικής αναταραχής από την ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας το 1979.

Οι διαδηλώσεις που ξέσπασαν στα τέλη Δεκεμβρίου και τις αρχές Ιανουαρίου αντιμετωπίστηκαν με μια σφοδρή και βίαιη καταστολή. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και εργαζόμενοι στον τομέα της υγείας στο εσωτερικό της χώρας αναφέρουν ότι αρκετές χιλιάδες άνθρωποι έχουν σκοτωθεί, ενώ πολλοί περισσότεροι έχουν τραυματιστεί ή συλληφθεί.

Οι ακριβείς αριθμοί δεν μπορούν να επαληθευτούν λόγω της έλλειψης πρόσβασης και του μπλακάουτ στο διαδίκτυο που συνεχίζεται για περισσότερες από δύο εβδομάδες. Οι ιρανικές αρχές δεν έχουν αναλάβει ευθύνη για τους θανάτους, αποδίδοντάς τους αντ’ αυτού σε αυτό που χαρακτηρίζουν «τρομοκρατικές ομάδες» και κατηγορώντας το Ισραήλ ότι υποκινεί την αναταραχή.

Αυτή η αφήγηση έχει υιοθετηθεί στα υψηλότερα επίπεδα του κράτους. Ο γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας του Ιράν δήλωσε πρόσφατα ότι οι διαδηλώσεις θα πρέπει να θεωρηθούν συνέχεια του 12ήμερου πολέμου με το Ισραήλ το περασμένο καλοκαίρι — μια ερμηνεία που προσφέρει εικόνα για την προσέγγιση των αρχών, με προτεραιότητα την ασφάλεια, και που ενδέχεται να χρησιμοποιήθηκε ως πρόσχημα για να δικαιολογηθεί η έκταση και η ένταση της καταστολής.

Αν και η κλίμακα των διαδηλώσεων στους δρόμους έχει μειωθεί, αυτές δεν έχουν τερματιστεί. Τα αιτήματα παραμένουν άλυτα και το χάσμα ανάμεσα σε μεγάλα τμήματα της κοινωνίας και το κυβερνών σύστημα σπάνια έχει φανεί τόσο βαθύ.

Στις 8 και 9 Ιανουαρίου, οι δυνάμεις ασφαλείας φέρονται να έχασαν τον έλεγχο τμημάτων αρκετών πόλεων και συνοικιών μεγάλων αστικών κέντρων, πριν ανακτήσουν την εξουσία μέσω συντριπτικής βίας.

Αυτή η πρόσκαιρη απώλεια ελέγχου φαίνεται πως έχει κλονίσει βαθιά τις αρχές. Η ηρεμία που ακολούθησε επιβλήθηκε, δεν προέκυψε από διαπραγμάτευση, αφήνοντας την κατάσταση εξαιρετικά εύφλεκτη.

Αδιάλλακτη ρητορική

Σε αυτό το πλαίσιο, η φύση οποιουδήποτε αμερικανικού πλήγματος καθίσταται κρίσιμη.

Μια περιορισμένη επίθεση θα μπορούσε να επιτρέψει στην Ουάσινγκτον να ισχυριστεί στρατιωτική επιτυχία αποφεύγοντας έναν άμεσο περιφερειακό πόλεμο, αλλά θα μπορούσε επίσης να προσφέρει στις ιρανικές αρχές πρόσχημα για έναν νέο γύρο εσωτερικής καταστολής.

Ένα τέτοιο σενάριο ενέχει τον κίνδυνο νέων επιχειρήσεων καταστολής, μαζικών συλλήψεων και ενός νέου κύματος σκληρών ποινών — συμπεριλαμβανομένων θανατικών καταδικών — για διαδηλωτές που βρίσκονται ήδη υπό κράτηση.

Στον αντίποδα, μια ευρύτερη αμερικανική εκστρατεία που θα αποδυνάμωνε σοβαρά ή θα παρέλυε το ιρανικό κράτος θα μπορούσε να ωθήσει τη χώρα στο χείλος του χάους.

Η αιφνίδια κατάρρευση της κεντρικής εξουσίας σε μια χώρα άνω των 90 εκατομμυρίων κατοίκων δύσκολα θα οδηγούσε σε μια καθαρή ή γρήγορη μετάβαση. Αντίθετα, θα μπορούσε να πυροδοτήσει παρατεταμένη αστάθεια, συγκρούσεις μεταξύ φατριών και επιπτώσεις που θα εξαπλώνονταν στην ευρύτερη περιοχή, με συνέπειες που ίσως χρειαστούν χρόνια για να περιοριστούν.

Αυτοί οι κίνδυνοι βοηθούν να εξηγηθεί η ολοένα και πιο αδιάλλακτη ρητορική από την Τεχεράνη.

Ανώτατοι διοικητές τόσο των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης όσο και των τακτικών ενόπλων δυνάμεων, καθώς και κορυφαίοι πολιτικοί αξιωματούχοι, έχουν προειδοποιήσει ότι οποιαδήποτε αμερικανική επίθεση — ανεξαρτήτως κλίμακας — θα αντιμετωπιστεί ως πράξη πολέμου.

Τέτοιες δηλώσεις έχουν ανησυχήσει τους γείτονες του Ιράν, ιδιαίτερα τα κράτη του Κόλπου που φιλοξενούν αμερικανικές δυνάμεις. Μια ταχεία ιρανική απάντηση θα έθετε αυτές τις χώρες — και το Ισραήλ — σε άμεσο κίνδυνο, ανεξαρτήτως της άμεσης εμπλοκής τους, και θα αύξανε την πιθανότητα η σύγκρουση να εξαπλωθεί πολύ πέρα από το Ιράν και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Και η Ουάσινγκτον, ωστόσο, αντιμετωπίζει περιορισμούς. Ο Τραμπ έχει επανειλημμένα προειδοποιήσει τις ιρανικές αρχές να μην χρησιμοποιούν βία κατά των διαδηλωτών και, στο αποκορύφωμα της αναταραχής, είπε στους Ιρανούς ότι «η βοήθεια έρχεται». Οι δηλώσεις αυτές κυκλοφόρησαν ευρέως στο εσωτερικό του Ιράν και δημιούργησαν προσδοκίες στους διαδηλωτές.

Οι ΗΠΑ επιτέθηκαν σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις κατά τη διάρκεια του πολέμου του Ιράν με το Ισραήλ τον Ιούνιο του 2025.

Και οι δύο πλευρές γνωρίζουν τη συνολική στρατηγική εικόνα.

Ο Τραμπ γνωρίζει ότι το Ιράν είναι στρατιωτικά πιο αδύναμο απ’ ό,τι πριν από τον 12ήμερο πόλεμο του περασμένου καλοκαιριού, και η Τεχεράνη γνωρίζει ότι εκείνος δεν έχει μεγάλη όρεξη για μια πλήρους κλίμακας, ανοιχτή και μακροχρόνια σύγκρουση.

Αυτή η αμοιβαία επίγνωση μπορεί να προσφέρει κάποια καθησυχαστικά στοιχεία, αλλά θα μπορούσε επίσης να δημιουργήσει επικίνδυνες παρερμηνείες, με κάθε πλευρά να υπερεκτιμά τη διαπραγματευτική της ισχύ ή να παρερμηνεύει τις προθέσεις της άλλης.

Για τον Τραμπ, η εξεύρεση μιας ισορροπίας — όποια κι αν είναι αυτή — είναι κρίσιμη. Χρειάζεται ένα αποτέλεσμα που να μπορεί να παρουσιάσει ως νίκη, χωρίς να οδηγήσει το Ιράν είτε σε έναν νέο κύκλο καταστολής είτε σε μια κάθοδο στο χάος.

Για τους Ιρανούς ηγέτες, ο κίνδυνος έγκειται στον χρόνο και στην αντίληψη. Το προηγούμενο μοντέλο του Ιράν, με καθυστερημένα και συμβολικά αντίποινα, ενδέχεται να μην επαρκεί πλέον, εάν οι ηγέτες πιστεύουν ότι η ταχύτητα είναι απαραίτητη για την αποκατάσταση της αποτροπής στο εξωτερικό και του ελέγχου στο εσωτερικό της χώρας, που κλονίστηκε από το μέγεθος της πρόσφατης αναταραχής.

Ωστόσο, μια ταχεία απάντηση θα αύξανε δραστικά τον κίνδυνο λανθασμένων υπολογισμών, παρασύροντας περιφερειακούς παράγοντες σε μια σύγκρουση που λίγοι μπορούν να αντέξουν.

Με τις δύο πλευρές υπό έντονη πίεση και με ελάχιστα περιθώρια ελιγμών, ένα μακροχρόνιο παιχνίδι επικίνδυνης ισορροπίας ενδέχεται να πλησιάζει στην πιο επικίνδυνη στιγμή του — μια στιγμή κατά την οποία το τίμημα ενός λάθους δεν θα το πληρώσουν μόνο οι κυβερνήσεις, αλλά εκατομμύρια απλοί Ιρανοί και ολόκληρη η ευρύτερη περιοχή.

Πηγή: BBC