Ιράν 2026: Μοιάζει με το 1979 – αλλά είναι όντως επανάσταση;

Το Ιράν ζει ξανά ημέρες μαζικής αμφισβήτησης. Οι εικόνες από διαδηλώσεις στους δρόμους της Τεχεράνης, με συνθήματα κατά της εξουσίας και οργή για την κατάρρευση του νομίσματος, φέρνουν αναπόφευκτα συγκρίσεις με το 1979 και την πτώση του σάχη. Όμως, όπως σημειώνει ο Ρέι Τακέι, πρόκειται για μια εξέγερση που «ομοιοκαταληκτεί» με το παρελθόν χωρίς να έχει ακόμη τα χαρακτηριστικά επανάστασης.

Και τότε και τώρα, η οικονομία άναψε το φιτίλι. Στα τέλη της δεκαετίας του ’70, η ύφεση, η διαφθορά και τα αιφνίδια μέτρα λιτότητας διέλυσαν το κοινωνικό συμβόλαιο του σάχη με τους πολίτες του Ιράν. Σήμερα, μετά από δεκαετίες κυρώσεων και κακοδιαχείρισης, η οικονομία του Ιράν έχει ουσιαστικά καταρρεύσει: πληθωρισμός που εξανεμίζει εισοδήματα, ανεργία που φτωχοποιεί μια ολόκληρη γενιά και μια ελίτ κληρικών που πλουτίζει προκαλώντας δημόσια αγανάκτηση. Όπως και τότε, τα οικονομικά αιτήματα μετατράπηκαν γρήγορα σε πολιτική αμφισβήτηση του ίδιου του καθεστώτος.

Στην αρχή της τρέχουσας κρίσης, η αντίδραση της εξουσίας θύμισε επικίνδυνα το παρελθόν. Η ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας –με δηλώσεις από τον πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν, τον πρόεδρο της Βουλής Μοχάμαντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ και ακόμη και τον ανώτατο ηγέτη Αλί Χαμενεΐ– αναγνώρισε τα προβλήματα και υποσχέθηκε διορθώσεις. Όμως, σε αντίθεση με τον σάχη που εγκλωβίστηκε σε διαρκείς υποχωρήσεις, οι μουλάδες άλλαξαν γρήγορα τακτική: μαζική καταστολή, δεκάδες νεκροί, επαναφορά του φόβου ως εργαλείου «αποτροπής».

Η μεγάλη διαφορά με το 1979 είναι αλλού: λείπει η ηγεσία και η δομή. Τότε, ο Ρουχολάχ Χομεϊνί είχε αναδειχθεί σε αδιαμφισβήτητο πόλο συσπείρωσης, με δίκτυα τζαμιών που οργάνωναν, συντόνιζαν και πειθαρχούσαν το κίνημα. Σήμερα, το κίνημα είναι διάχυτο και άναρχο. Οι περισσότεροι ηγέτες της κοινωνίας των πολιτών βρίσκονται στη φυλακή, ενώ η εξόριστη αντιπολίτευση –όπως ο Ρεζά Παχλαβί– δεν διαθέτει κρίσιμη απήχηση στο εσωτερικό. Οι διαδηλωτές ξέρουν τι απορρίπτουν, όχι όμως τι ακριβώς ακολουθεί.

Όσο για τον ρόλο των εξωτερικών δυνάμεων, παραμένει περιφερειακός. Οι ΗΠΑ, είτε με πιέσεις είτε με απειλές, δύσκολα θα αλλάξουν τη δυναμική στο εσωτερικό. Ακόμη και μια στρατιωτική κλιμάκωση θα μπορούσε να οξύνει την κοινωνική οργή, όχι όμως να κάμψει ένα καθεστώς που έχει αποφασίσει να επιβιώσει με κάθε κόστος.

Το Ιράν μπαίνει, όπως και τότε, σε μια μακρά φάση σύγκρουσης. Διαμαρτυρία και καταστολή εναλλάσσονται, χωρίς γρήγορες λύσεις. Η Ισλαμική Δημοκρατία μπορεί να αντέξει και να επανακτήσει τον έλεγχο των δρόμων. Οι αιτίες, όμως, παραμένουν βαθιές και ανθεκτικές. Το 1979 μας θυμίζει ότι οι εξεγέρσεις δεν τελειώνουν όταν σιωπήσουν τα συνθήματα· τελειώνουν όταν αλλάξει το καθεστώς. Και αυτό, προς το παρόν, δεν έχει συμβεί.

Πηγή: The Boston Globe