Πόσο κοντά μας η Περσία;

Μεγάλωσα στη διάρκεια της χούντας κι αυτός είναι ο λόγος που ως σήμερα τρέφω βαθύ σεβασμό σε όλους όσοι αντιστάθηκαν στη δικτατορία. Είχαν το θάρρος και το ηθικό ανάστημα που απαιτούσαν οι στιγμές. Είναι και ο λόγος, πιστεύω, που πολλοί αισθανόμαστε βαθιά αλληλεγγύη στους Ιρανούς διαδηλωτές. Ρισκάρουν την ελευθερία τους αλλά και την ίδια τη ζωή τους απέναντι σ’ ένα καθεστώς που έχει αποδείξει ότι δεν έχει τον παραμικρό δισταγμό να τους στείλει στην αγχόνη ακόμα και για πολύ μικρότερες εκδηλώσεις απείθειας. Γιατί ένα πράγμα είναι χειρότερο από μια στρατιωτική δικτατορία: μια θεοκρατική στρατιωτική δικτατορία.

Αυτός είναι ένας ακόμα λόγος που κάνει τον αγώνα των Ιρανών τόσο πολύ δικό μας. Αγωνίζονται για κάτι που αποτελεί τον πυρήνα και δικών μας αξιών, εννοώ όσων έχουμε τη μεγάλη τύχη να ζούμε σε μια δυτική δημοκρατία. Αγωνίζονται όχι μόνο για τα πολιτικά τους δικαιώματα, αλλά και για το δικαίωμα να ορίζουν οι ίδιοι την προσωπική τους ζωή. Δεν μπορώ να φανταστώ τίποτα πιο ασφυκτικό από μια αστυνομία ηθών. Τίποτα πιο σκοταδιστικό από το να σου λένε οι παπάδες πώς θα ντυθείς, πώς θα συμπεριφέρεσαι, τι επιτρέπεται και τι όχι στις προσωπικές σου σχέσεις.

Η υπεράσπιση αυτών των αξιών είναι, νομίζω, και ένας από τους λόγους που εξηγεί και τη μεγάλη απήχηση που έχει ο ιρανικός κινηματογράφος στη Δύση. Εκπέμπει έναν βαθύ ανθρωπισμό, ο οποίος, με έναν πολύ ουσιαστικό τρόπο, αμφισβητεί την κυριαρχία των μουλάδων. Κι είναι ένας ακόμα λόγος που μας κάνει να νιώθουμε κοντά στους Ιρανούς. Μια ανάλογη πολιτισμική άνθηση γνωρίσαμε κι εμείς στην περίοδο της χούντας, όπως μας θύμισε το συναρπαστικό βιβλίο του Στάθη Καλύβα και της Νατάσας Τριανταφύλλη, το οποίο εκδόθηκε πρόσφατα. Γιατί η τέχνη τρέφεται από τις αντίξοες συνθήκες, τις φυλακίσεις και τους διωγμούς. Κυρίως όμως ενώνει τους ανθρώπους. Κι ο ιρανικός κινηματογράφος μάς γνώρισε και μας έφερε κοντά σ’ έναν λαό που σήμερα υποφέρει και εξεγείρεται.

Κι ύστερα είναι και η ιστορία, αυτή τουλάχιστον που διδασκόμαστε. Σ’ εμάς τους Έλληνες το όνομα Περσία είναι οικείο από τα σχολικά μας χρόνια. Αποτελεί το «άλλο», σε αντίθεση με το οποίο διαμορφώθηκε ένα αναπόσπαστο μέρος αυτού που ονομάζουμε εθνική μας ταυτότητα. Εννοείται πως την ιστορία τη μαθαίνουμε σε μια αποσπασματική της εκδοχή. Στο πανεπιστήμιο μία από τις πιο διασκεδαστικές αντιπαραθέσεις ήταν με Ιρανούς φοιτητές για τη σημασία της μάχης του Μαραθώνα. Εκεί άκουσα για πρώτη φορά και για ένα ακόμα γεγονός που επηρέασε τη δική μας διαδρομή και το οποίο αγνοούσα. «Σ’ εμάς», μου είπε ο συμφοιτητής μου, «χρωστάτε την ανεξαρτησία σας», και κόντεψα να πέσω από την καρέκλα μου. Είχε όμως ένα κάποιο δίκιο: ο πόλεμος Περσίας-Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπως και η εξέγερση του Αλή Πασά, συνέπεσαν με την έκρηξη της επανάστασης του ’21. Ήταν ο λόγος που καθυστέρησε η στρατιωτική αντίδραση των Οθωμανών και δόθηκε πολύτιμος χρόνος στους επαναστάτες προγόνους μας. Μας συνδέει η τέχνη, μας συνδέει η ιστορία, μας συνδέουν και πολλές πλευρές της ανατολίτικης πλευράς μας. Ακόμα και το εθνικό μας φαγητό, όσων καταγόμαστε από τη Μικρά Ασία τουλάχιστον, ο μουσακάς, είναι περσικής προέλευσης, σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή.

Προφανώς η εξέγερση έχει και οικονομικές αιτίες. Όλοι όσοι γνωρίζουν, ωστόσο, εξηγούν πως το Ιράν δεν είναι Βενεζουέλα, δεν είναι η ακραία φτώχεια που οδηγεί τον λαό. Είναι οι ακυρωμένες προσδοκίες μιας αστικοποιημένης κοινωνίας και ενός αρτηριοσκληρωτικού συστήματος που αδυνατεί να ανταποκριθεί. Έτσι, στην πραγματικότητα, δεν έχασαν τα κοινωνικά ερείσματά τους και οι δικτατορίες στον ευρωπαϊκό Νότο;

Δεν γνωρίζουμε αν αυτή τη φορά η εξέγερση θα αποδειχθεί επιτυχημένη και θα οδηγήσει στην πτώση των μουλάδων. Θα ήταν λάθος να υποτιμήσει κανείς το καθεστώς, το οποίο εκτός από τη βία έχει κι άλλα ερείσματα. Εξίσου λάθος θα ήταν να κλείσει κανείς τα μάτια στις γεωπολιτικές επιδιώξεις των παραγόντων που δρουν στην περιοχή. Παρ’ όλα αυτά, και σε αντίθεση με τις χώρες που έζησαν την Αραβική Άνοιξη, το Ιράν έχει σε μεγαλύτερο βαθμό τις ιστορικές, πολιτισμικές και κοινωνικές προϋποθέσεις για να στηρίξει μια πλουραλιστική κοινωνία. Σίγουρα απείρως μεγαλύτερες από τα αραβικά καθεστώτα που αποτελούν σήμερα τους συμμάχους της Δύσης στην περιοχή.