Ιρανοί και αντι-ιμπεριαλιστές

Τη στιγμή που γράφω αυτές τις λέξεις, εκατοντάδες χιλιάδες Ιρανοί έχουν βγει στους δρόμους. Οι εικόνες θυμίζουν εκείνες του 1979 όταν στην Τεχεράνη, στη Μασχάντ, στο Ισφαχάν και στην Κομ εκτυλισσόταν η ισλαμική επανάσταση: τότε οι διαδηλωτές έκαιγαν πορτρέτα του Σάχη· σήμερα καίνε πορτρέτα του Υπέρτατου Ηγέτη Χαμενεΐ, διαδόχου του ινδάλματος της περασμένης γενιάς, αγιατολάχ Χομεϊνί. Από το 1979 ο κόσμος άλλαξε· το 1979 ήταν η χρονιά που πυροδότησε τις μεγάλες αλλαγές και που φανέρωσε σε όσους από μας ήμασταν τότε πάρα πολύ νέοι, τι σημαίνει «αριστερά»· σε τι τερατώδεις στάσεις ζωής μπορεί να οδηγήσει ο τυφλός αντι-δυτισμός, η απέχθεια του εαυτού.

Η ισλαμική επανάσταση σάρωσε το Ιράν και έγινε καθεστώς, ενώ οι «προοδευτικοί» και οι «επαναστάτες» στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη ζητωκραύγαζαν· η δε «αριστερή διανόηση», το Κατεστημένο της εποχής, ανέλυε το θαύμα μιας νέας πνευματικής ηγεσίας. Ο Ρουχολάχ Χομεϊνί, ο αρχιτέκτονας της επανάστασης, που ζούσε στο Ιράκ ώσπου τον έδιωξαν και βρήκε καταφύγιο στο Παρίσι (στο Παρίσι χωράνε όλοι οι κατατρεγμένοι· ιδιαίτερα αν μας επιβουλεύονται) είχε προσγειωθεί τον Φεβρουάριο του 1979 στην Τεχεράνη και είχε αναλάβει την εξουσία.

Ο εφησυχασμός έναντι της ιρανικής θεοκρατίας και η αμηχανία της αριστεράς

Σήμερα, αν και η αριστερά ενθουσιάζεται, από τη φύση της, με τις εκδηλώσεις δρόμου, κρατά απόσταση από τα γεγονότα, κάνοντας λόγο για Σκύλλα και Χάρυβδη εξαιτίας της ενδεχόμενης επιστροφής του «Σάχη» στο Ιράν. Λες κι από το 1979 δεν άλλαξε τίποτα — λες και ο Παχλαβί, αν επιστρέψει, θα επαναλάβει απαραιτήτως την ιστορία του πατέρα του· ή, λες και οι Ιρανοί επιζητούν έναν βασιλιά και μάλιστα τον «βασιλιά των βασιλιάδων». Μπορεί να είναι έτσι, μπορεί και να μην είναι. Σίγουρα, είναι διχασμένοι· εξίσου σίγουρα η αφορμή της εξέγερσης είναι η επιδεινούμενη φτώχεια, η οποία μπορεί να αποδοθεί, εν μέρει τουλάχιστον, στις διεθνείς κυρώσεις. Οι οποίες ορθώς έχουν επιβληθεί: τα κράτη που καταδυναστεύουν τους υπηκόους τους πρέπει να απομονώνονται και να στερούνται το οξυγόνο.  

Υπάρχουν πολλές αιτίες για τη φτώχεια —κακοδιαχείριση, διαφθορά, ανικανότητα—, η οποία δυσχεραίνει ακόμα περισσότερο τη ζωή όσων Ιρανών αντιλαμβάνονται τη στέρηση της ελευθερίας. Αλλά δεν την αντιλαμβάνονται όλοι. Το μόνο που ξέρουμε με ακρίβεια είναι ότι επιθυμούν τη βελτίωση του βιοτικού τους επιπέδου· ταυτοχρόνως φαίνεται ότι η πλειοψηφία έχει απογοητευτεί από το καθεστώς, πρωτίστως διότι είναι πρόθυμο να ασκήσει την πιο ακραία βία. Ένα μέρος της νεολαίας, ιδιαίτερα των νεαρών γυναικών, το απορρίπτει με ριζοσπαστικό τρόπο· όμως, μέχρι πρότινος τουλάχιστον, δεν ήταν αυτός ο τρόπος της πλειοψηφίας. Αυτό σημαίνει ότι ο ιρανικός λαός μπορεί να ριζοσπαστικοποιηθεί, όπως μπορεί και να υποχωρήσει προσωρινά, διότι οι μουλάδες δεν θα διστάσουν να προκαλέσουν εκατοντάδες ή και χιλιάδες θανάτους. Μετά τους θανάτους, η εξουσία θα μπορούσε να περάσει από τα χέρια του αγιατολάχ Χαμενεΐ, του οποίου η υγεία είναι εύθραυστη, στα χέρια των Φρουρών της Επανάστασης: σύμφωνα με αυτό το σενάριο, θα χαλάρωναν κάπως ορισμένοι από τους περιορισμούς στις γυναίκες, αλλά θα παρέμεναν άθικτες οι ευρύτερες πολιτικές και οικονομικές βλέψεις της κοινωνίας, δίνοντας παράταση στη ζωή του καθεστώτος. Όσο για τη δημοκρατική μετάβαση, είναι αμφίβολη με τόσο μεγάλο ποσοστό ισλαμικής επιρροής: το 2011 οι εμπειρίες της Αιγύπτου και της Τυνησίας κατέληξαν σε αποτυχία, ενώ η Δύση δεν καταλάβαινε γιατί.

Όλο αυτόν τον καιρό επικρατούσε μια μορφή εφησυχασμού έναντι της ιρανικής θεοκρατίας. Τώρα επικρατεί αμηχανία. Η ισλαμοαριστερά, μέρος της woke ιδεολογίας και φορέας της, έχει διαχυθεί ακόμα και σε χώρους που κάποτε θεωρούνταν έντιμοι: το BBC παραδόθηκε στην πολιτική ορθότητα, η οποία περιλαμβάνει πολιτιστικό σχετικισμό, φοβία για τις περί ρατσισμού κατηγορίες και θώπευση των αντιδυτικών καθεστώτων ως «αντιαποικιοκρατικών»· ο Guardian έφτασε στο σημείο να δημοσιεύσει άρθρο γνώμης του Ιρανού υπουργού Εξωτερικών Aμπάς Αραγτσί — αλλά βεβαίως τέτοιος ήταν ανέκαθεν ο Guardian. Στις δε ιστοσελίδες των αμερικανικών αριστερών ΜΜΕ, The Nation, The New Republic, Jacobin, Slate, Dissent, διαπιστώνω σιωπή — το Ιράν περνάει στα ψιλά. Ίσως φταίει το ότι επικεντρώνονται σε όσα σκανδαλώδη συμβαίνουν στη Βενεζουέλα, στη Μινεσότα και γύρω από τον Λευκό Οίκο. Ίσως φταίει και η μεγάλη δυσκολία κάλυψης των ειδήσεων σε μια χώρα που έχει περιορίσει την πρόσβαση σε ξένους δημοσιογράφους και έχει επιβάλει πανεθνικό μπλακ άουτ στο διαδίκτυο.

Πάντως, η σιωπή δεν είναι τυχαία: προκύπτει από μια επιλογή που πιθανώς δεν είναι εντελώς συνειδητή. Η πρωταρχική δέσμευση των περισσότερων «προοδευτικών» και αριστερών δεν βασίζεται σε κάποια αρχή ή σε κάποιο όραμα για τον κόσμο· βασίζεται στην πεποίθηση ότι ο δικός τους πολιτικός και πολιτιστικός χώρος, οι δικές τους κοινωνίες είναι η πηγή ενός θεμελιώδους κακού. Από αυτό απορρέει μια απλοϊκή δαιμονολογία: οτιδήποτε είναι «δικό μας» ή «με το μέρος μας» είναι κακό, ενώ οτιδήποτε προέρχεται «από την άλλη πλευρά» είναι καλό. Όπως έγραφε για ορισμένους διανοούμενους της εποχής του ο Τζορτζ Όργουελ (τον οποίο η αριστερά επικαλείται υπερβολικά συχνά και από καθαρή άγνοια), «αυτοί οι άνθρωποι, ακόμη κι αν δεν το παραδέχονται, καθοδηγούνται από το μίσος για τη δυτική δημοκρατία και από τον θαυμασμό για τον ολοκληρωτισμό».

Μέχρι την περασμένη εβδομάδα ήταν εύκολο να εντοπιστούν πολλοί απερίσκεπτοι αριστεροί που ωθούσαν αυτή τη λογική σε σημείο καρικατούρας: επρόκειτο για όσους απορρίπτουν τους Ιρανούς διαδηλωτές ως υποτιθέμενους πράκτορες του ιμπεριαλισμού ή που αρνούνται να δουν τον Νικολάς Μαδούρο ως βάναυσο δικτάτορα. Μπορούμε, κι αυτό είναι το λογικό, να απορρίπτουμε τις αυθαιρεσίες του Ντόναλντ Τραμπ και ταυτοχρόνως να παραδεχόμαστε ότι ο Μαδούρο ταλαιπώρησε τους Βενεζουελάνους. Το πώς και το γιατί οι Βενεζουελάνοι ταλαιπωρούνται επίσης από τις αμερικανικές κυρώσεις κι από την αφόρητη οικονομική πίεση είναι μία ακόμα πραγματικότητα που δεν μπορούμε να αρνηθούμε. Όμως, το καθένα από αυτά δεν αναιρεί το άλλο. Τώρα που τα γεγονότα έχουν τρέξει, οι περισσότεροι αριστεροί λειτουργούν με πιο διακριτικό τρόπο: δεν στηρίζουν τον Χαμενεΐ ή τον Μαδούρο, αλλά ούτε εύχονται την κατάρρευση των καθεστώτων στη νομιμοποίηση των οποίων έχουν συμβάλει. Η διεθνής αλληλεγγύη έχει πάει περίπατο· οι αγώνες των γυναικών έχουν στραγγαλιστεί μέσα στη θολούρα της πολυπολιτισμικότητας· η αριστερά ζει σε μια ανεστραμμένη πραγματικότητα.