Οι Ιρανοί δεν «ανακάλυψαν» τη διαμαρτυρία το 2026. Από την πρώτη κιόλας περίοδο μετά την Ισλαμική Επανάσταση, η σύγκρουση κοινωνίας–κράτους επανέρχεται σε κύματα: άλλοτε με αιτήματα για δικαιώματα και ελευθερίες, άλλοτε με αφορμή την οικονομία, συχνά με τα δύο να μπλέκονται. Το κοινό νήμα είναι ότι κάθε γενιά βρίσκει τον δικό της λόγο να κατέβει στον δρόμο και κάθε φορά το σύστημα ασφαλείας απαντά με την ίδια βασική συνταγή: καταστολή, συλλήψεις, έλεγχο της πληροφορίας.
Αυτό το ιστορικό μοτίβο είναι κρίσιμο για να διαβαστεί και το τρέχον κύμα κινητοποιήσεων που ξεκίνησε στο Ιράν στις 28 Δεκεμβρίου 2025, με φόντο την ταχεία οικονομική επιδείνωση και την κόπωση μιας κοινωνίας που νιώθει εγκλωβισμένη σε πολλαπλές κρίσεις.
1979 – Λιγότερο από δύο εβδομάδες μετά την Ισλαμική Επανάσταση, χιλιάδες γυναίκες βγαίνουν στους δρόμους της Τεχεράνης για να διαμαρτυρηθούν κατά της επιβολής του χιτζάμπ. Το μέτρο εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ισλαμικοποίησης της καθημερινότητας: απαγόρευση αλκοόλ, διαχωρισμός φύλων, περιορισμοί σε μουσική και ΜΜΕ. Οι διαδηλώτριες αντιμετωπίζονται με απειλές και επιθέσεις από φιλοκυβερνητικούς όχλους. Το χιτζάμπ τελικά παγιώνεται ως υποχρεωτικός κανόνας, δημιουργώντας έναν μόνιμο άξονα κοινωνικής σύγκρουσης που θα επανεμφανιστεί δεκαετίες αργότερα.
1980–1988 – Με φόντο τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ, το καθεστώς συγκροτεί και ενισχύει τον μηχανισμό ασφαλείας του. Οι Φρουροί της Επανάστασης χρησιμοποιούνται για την καταστολή πολιτικής διαφωνίας. Οργανώσεις όπως οι Μουτζαχεντίν-ε Χαλκ συγκρούονται ανοιχτά με το κράτος, με επιθέσεις και δολοφονίες, και η απάντηση είναι μαζικές εκτελέσεις και εξορίες, ιδίως στα τελευταία χρόνια του πολέμου.
1992–1995 – Σποραδικές αλλά έντονες κοινωνικές εκρήξεις καταγράφονται σε πόλεις όπως το Μασχάντ (1992), το Καζβίν (1994) και το Εσλαμσάχρ (1995). Οι κινητοποιήσεις συνδέονται κυρίως με οικονομικές πιέσεις, αυξήσεις τιμών και φτώχεια, προαναγγέλλοντας ότι η οικονομία θα εξελιχθεί σε μόνιμο πυροκροτητή διαμαρτυριών.
1999 – Μαζικές φοιτητικές διαδηλώσεις ξεσπούν μετά το κλείσιμο μεταρρυθμιστικής εφημερίδας. Φοιτητές που στήριζαν τον τότε πρόεδρο Μοχάμαντ Χαταμί και την ατζέντα μεταρρυθμίσεων έρχονται αντιμέτωποι με νυχτερινές εφόδους σε εστίες και βίαιες επιθέσεις από αστυνομία και παραστρατιωτικούς Μπασίτζ. Οι διαμαρτυρίες εξαπλώνονται σε πανεπιστήμια σε όλη τη χώρα, αφήνοντας νεκρούς, τραυματίες και εκατοντάδες συλλήψεις. Η ατιμωρησία των δυνάμεων ασφαλείας γίνεται σαφής.
2003 – Νέος γύρος, πιο άναρχων και ηγετικά ασύνδετων φοιτητικών κινητοποιήσεων, που καταστέλλονται μέσα σε περίπου μία εβδομάδα με συλλήψεις και συγκρούσεις.
2007 – Η αιφνίδια επιβολή δελτίου στα καύσιμα από την κυβέρνηση Αχμαντινετζάντ προκαλεί νυχτερινές διαδηλώσεις, ουρές στα πρατήρια και εμπρησμούς σε πρατήρια καυσίμων και τράπεζες, πριν η ένταση εκτονωθεί.
2009–2010 – Το «Πράσινο Κίνημα» μετά τις προεδρικές εκλογές αποτελεί τη μεγαλύτερη κινητοποίηση στην ιστορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Εκατομμύρια Ιρανοί διαδηλώνουν αμφισβητώντας το αποτέλεσμα και φωνάζοντας «Πού είναι η ψήφος μου;». Η καταστολή κλιμακώνεται από δακρυγόνα σε πραγματικά πυρά. Η δολοφονία της Νέντα Αγά-Σολτάν γίνεται διεθνές σύμβολο. Χιλιάδες συλλαμβάνονται, η ενημέρωση περιορίζεται και το διαδίκτυο μπαίνει στο στόχαστρο συστηματικού ελέγχου.
2011–2012 – Διαδηλώσεις αλληλεγγύης στην Αραβική Άνοιξη και σπάνια κινητοποίηση στο Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης (2012), όταν το ιρανικό ριάλ καταρρέει ραγδαία.
2013–2015 – Περίοδος σχετικής ύφεσης των μαζικών διαδηλώσεων, καθώς η κυβέρνηση Ροχανί επιχειρεί να μειώσει τις διεθνείς εντάσεις μέσω της πυρηνικής συμφωνίας και να καλλιεργήσει προσδοκίες οικονομικής βελτίωσης.
2017–2018 – Διαμαρτυρίες ξεκινούν από τη Μασχάντ στα τέλη του 2017 και εξαπλώνονται σε πάνω από 100 πόλεις, με αιτήματα που ξεπερνούν την οικονομία και στρέφονται κατά της ίδιας της εξουσίας. Το 2018 ακολουθούν κλαδικές και θεματικές κινητοποιήσεις: απεργίες οδηγών φορτηγών, διαμαρτυρίες εκπαιδευτικών, κινητοποιήσεις για την έλλειψη νερού στο Χουζεστάν και αγροτικές διαμαρτυρίες στο Ισφαχάν.
2019 – Η αιφνίδια αύξηση της τιμής των καυσίμων έως και 200% πυροδοτεί ένα από τα πιο βίαια κύματα διαδηλώσεων. Το κράτος απαντά με πραγματικά πυρά και, για πρώτη φορά, με σχεδόν πλήρες μπλακ-άουτ στο διαδίκτυο για περίπου μία εβδομάδα. Οι εκτιμήσεις για τους νεκρούς κυμαίνονται από εκατοντάδες έως πάνω από 1.000.
2020–2021 – Μετασεισμοί: διαδηλώσεις για την κατάρριψη της πτήσης PS752, νέες κινητοποιήσεις για το νερό και επαναλαμβανόμενες απεργίες σε διάφορους κλάδους.
2022–2023 – Ο θάνατος της 22χρονης Μαχσά Αμινί μετά τη σύλληψή της για «παραβίαση» των κανόνων ενδυμασίας πυροδοτεί πολύμηνες διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα. Το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» συμπυκνώνει αιτήματα για δικαιώματα, ελευθερίες και αξιοπρέπεια. Η καταστολή περιλαμβάνει εκατοντάδες νεκρούς, πάνω από 20.000 συλλήψεις και εκτελέσεις.
2025–2026 – Οι πιο πρόσφατες κινητοποιήσεις ξεκινούν στις 28 Δεκεμβρίου 2025, με αφορμή την οικονομική κατάρρευση, αλλά εξελίσσονται γρήγορα σε ευρύτερη αμφισβήτηση της πολιτικής νομιμοποίησης του καθεστώτος, στον απόηχο και της 12ήμερης πολεμικής σύγκρουσης με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ.
Η ιστορία δείχνει ότι οι διαδηλώσεις στο Ιράν είναι συχνά ακέφαλες: χωρίς ενιαία ηγεσία, δύσκολες να «αποκεφαλιστούν», αλλά και δύσκολες να μεταφραστούν σε σταθερή πολιτική εναλλακτική. Το καθεστώς ποντάρει στη συνοχή του μηχανισμού ασφαλείας και στον έλεγχο της πληροφορίας. Το ερώτημα του 2026 δεν είναι αν το Ιράν θα συνεχίσει να διαδηλώνει, αλλά αν αυτή τη φορά οι δρόμοι θα αντέξουν αρκετά ώστε να κλονίσουν μια εξουσία που έχει μάθει να επιβιώνει μέσα στη μόνιμη κρίση.
Πηγή: Al Jazeera