Explainer: Γιατί η κρίση στο Ιράν θεωρείται η σοβαρότερη από το 1979

Η ηγεσία του Ιράν αντιμετωπίζει τη σοβαρότερη πρόκληση από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979. Η κυβέρνηση επιβάλλει πρωτοφανή καταστολή, διακόπτει σχεδόν πλήρως το διαδίκτυο και αυξάνει τη βία με κλίμακα άνευ προηγουμένου.

Η εσωτερική αυτή αναταραχή επιτείνεται από την εξωτερική πίεση. Οι επανειλημμένες απειλές του Ντόναλντ Τραμπ για στρατιωτική δράση έρχονται λίγους μήνες μετά τα αμερικανικά πλήγματα σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις, κατά τη σύντομη αλλά καταστροφική σύγκρουση Ιράν–Ισραήλ, η οποία αποδυνάμωσε το καθεστώς. Παρότι ο Τραμπ δηλώνει ότι η Τεχεράνη επιδιώκει επιστροφή στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, ξεκαθαρίζει πως η πίεση δεν θα αρθεί εύκολα και ότι το Ιράν δεν είναι διατεθειμένο να αποδεχθεί τις μέγιστες αμερικανικές απαιτήσεις, όπως η πλήρης εγκατάλειψη του πυρηνικού εμπλουτισμού.

Κατά το προηγούμενο μεγάλο κύμα κοινωνικής αναταραχής στο Ιράν, το οποίο εκδηλώθηκε το 2022 και το 2023 και διήρκεσε περισσότερο από έξι μήνες, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων είχαν καταγράψει περίπου 500 νεκρούς και πάνω από 20.000 συλλήψεις. Στη σημερινή φάση των κινητοποιήσεων, ωστόσο, η κλιμάκωση φαίνεται σαφώς πιο απότομη. Μέσα σε διάστημα μόλις λίγων εβδομάδων, οι πληροφορίες που βλέπουν το φως της δημοσιότητας κάνουν λόγο για αριθμό θυμάτων που έχει ήδη ξεπεράσει τους 640, ενώ και πάλι περισσότεροι από 20.000 πολίτες έχουν συλληφθεί.

Οι διαδηλώσεις ξεκίνησαν από μια φαινομενικά καθημερινή οικονομική κρίση — την κατάρρευση του νομίσματος και τον εκρηκτικό πληθωρισμό — αλλά γρήγορα μετατράπηκαν σε συνολική αμφισβήτηση του συστήματος. Κυρώσεις, κακοδιαχείριση, διαφθορά και περιορισμοί στις κοινωνικές ελευθερίες έχουν διαβρώσει βαθιά την ιρανική κοινωνία.

Ο Πρόεδρος Μασούντ Πεζέσκιαν υποσχέθηκε διάλογο και αναγνώρισε «νόμιμα αιτήματα» σε μια χώρα όπου ο πληθωρισμός πλησιάζει το 50% και η υποτίμηση του νομίσματος καταστρέφει τις δύσκολες ζωές των πολιτών. Σύντομα, ένα νέο μηνιαίο επίδομα περίπου 7 δολαρίων (5 λιρών) κατατέθηκε στους λογαριασμούς όλων, για να μετριάσει τον πόνο.

Ωστόσο, οι τιμές συνέχισαν να αυξάνονται και το κύμα αναταραχών μεγάλωνε. Σε λιγότερο από τρεις εβδομάδες, οι Ιρανοί διαδήλωναν παντού – από μικρές επαρχιακές πόλεις μέχρι τις μεγάλες πόλεις – φωνάζοντας συνθήματα υπέρ της οικονομικής και πολιτικής αλλαγής. Τώρα δεν υπάρχουν γρήγορες ή εύκολες λύσεις· το πρόβλημα είναι συστημικό.

Το Ιράν έχει πληγεί από χρόνια καταστροφικών διεθνών κυρώσεων, κακής διαχείρισης και διαφθοράς, βαθιά ριζωμένου θυμού για τους περιορισμούς στις κοινωνικές ελευθερίες και από την αγωνία για το κόστος της παρατεταμένης αντιπαράθεσης με τη Δύση. Παρ’ όλα αυτά, μέχρι στιγμής, το κέντρο φαίνεται να κρατιέται. «Το πιο σημαντικό στοιχείο που λείπει για μια πλήρη κατάρρευση είναι οι κατασταλτικές δυνάμεις να αποφασίσουν ότι δεν ωφελούνται πλέον και δεν είναι πρόθυμες να σκοτώσουν για το καθεστώς», εξηγεί ο Καρίμ Σαντζανπούρ, ανώτερος ερευνητής στο Carnegie Endowment στην Ουάσινγκτον.

BREAKING: Thousands of Iranians are out on the streets of Isfahan, Iran demanding an end to the Islamic Republic.

These people have been shot at and tortured, yet they’re still going.

Their bravery is truly inspirational. pic.twitter.com/n05q3hwd5l

— Eyal Yakoby (@EYakoby) January 12, 2026

Πριν από την έκρηξη αυτής της κρίσης, οι ισχυρότεροι παίκτες στους κύκλους εξουσίας του Ιράν ήταν γνωστό ότι ήταν βαθιά διχασμένοι σε κρίσιμα ζητήματα: αν και πώς να συνεχιστούν οι ατυχή διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ για μια νέα συμφωνία για τα πυρηνικά, αλλά και πώς να αποκατασταθεί η στρατηγική αποτροπή μετά τις απώλειες στους στρατιωτικούς συμμάχους και πολιτικούς εταίρους κατά τον πόλεμο στη Γάζα. Όμως η επιβίωση του συστήματος, του δικού τους συστήματος, υπερισχύει κάθε άλλης ανησυχίας. Η τελική εξουσία εξακολουθεί να ανήκει στον αδύναμο 86χρονο Ανώτατο Ηγέτη Αγιατολάχ Χαμενεΐ, αλλά είναι περιτριγυρισμένος από τους πιο πιστούς υποστηρικτές του, ανάμεσά τους τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), που πλέον ελέγχουν την οικονομία, την πολιτική και την ασφάλεια της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Οι σχεδόν καθημερινές απειλές του προέδρου Τραμπ φαίνεται πως έχουν εστιάσει τα μυαλά στην κορυφή και έχουν πυροδοτήσει εκτεταμένες εικασίες για τον αντίκτυπο οποιασδήποτε εξωτερικής παρέμβασης.

Με πληροφορίες από BBC