Ιράν: Έξι ανακρίβειες για τις πρόσφατες εξελίξεις

Δεν υπάρχει παρά μικρή αμφιβολία ότι το ιρανικό καθεστώς βρίσκεται στην πιο ευάλωτη στιγμή του από το 1979 και μετά, όταν η Ιρανική Επανάσταση –υπό τον Aγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί– ανέτρεψε τον Σάχη, Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί. Σχεδόν μισό αιώνα αργότερα, το Ιράν μοιάζει ταυτόχρονα διεθνώς απομονωμένο και οικονομικά γονατισμένο, ενώ τόσο η μαζικότητα, όσο και το διαρκώς κλιμακούμενο μομέντουμ των αντικαθεστωτικών κινητοποιήσεων, προσδίδουν στη συγκεκριμένη συγκυρία μια ιστορικότητα την οποία οι αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις του 2022 δεν κατάφεραν να αποκτήσουν: για πρώτη φορά, η πλειοψηφία των Ιρανών φαίνεται πως απαιτεί μια κυβερνητική εναλλαγή· όσο περισσότερο αυξάνονται τα θύματα –τα οποία έχουν ξεπεράσει, απ’ όσο φαίνεται, τα πεντακόσια– τόσο αυξάνονται και οι πιθανότητες ένα εκ των ισχυρότερων ρεβιζιονιστικών και αντιδυτικών καθεστώτων εντός της διεθνούς κοινότητας να αποτελέσει παρελθόν.

Ωστόσο, ακριβώς επειδή οι εξελίξεις είναι δυναμικές –τη στιγμή που οι πληροφορίες από το πεδίο είναι περιορισμένες, και σε μεγάλο βαθμό ανασφαλείς– οποιαδήποτε ανάλυση για την επόμενη μέρα θα ήταν παρακινδυνευμένη. Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο, και στην προσπάθεια μιας βαθύτερης κατανόησης του τι ακριβώς συμβαίνει –και τι όχι– στο Ιράν, αξίζει να εστιάσει κανείς σε ορισμένες από τις σημαντικότερες φήμες οι οποίες έχουν αναπτυχθεί κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων εβδομάδων, καθώς οι Ιρανοί μαζικά επιχειρούν να οδηγήσουν τη χώρα τους σε έναν νέο πολιτικό χρόνο.

Στην τρέχουσα χρονική συγκυρία, όπου η ισορροπία των δυνάμεων αναδιανέμεται βιαίως τόσο σε περιφερειακό επίπεδο –μετά και τον διετή πόλεμο μεταξύ του Ισραήλ και της Χαμάς– όσο και σε διεθνές, η αβεβαιότητα αποτελεί τη μόνη σταθερά, και τα σύνορα ανάμεσα στα γεγονότα και τις φήμες είναι πλέον εξαιρετικά και επικίνδυνα δυσδιάκριτα, με τις παρακάτω κρίσιμες ανακρίβειες, ωστόσο, να δημιουργούν κρίσιμες παρερμηνείες.

Η Ρωσία θα φυγαδεύσει τον Αλί Χαμενεΐ

Αναμφίβολα, ο διάδοχος του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί ως Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν από το 1989 μέχρι σήμερα, Αλί Χαμενεΐ, είναι μακράν ο σημαντικότερος στόχος των Ιρανών διαδηλωτών, καθώς προσωποποιεί σε απόλυτο βαθμό την οπισθοδρομικότητα και τον αυταρχισμό του ιρανικού καθεστώτος. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, ο Χαμενεΐ αποτελεί και έναν εκ των σημαντικότερων εταίρων της ρωσικής κυβέρνησης –και του Βλαντιμίρ Πούτιν προσωπικά– καθώς από το 1979 μέχρι και σήμερα οι διπλωματικοί, αμυντικοί, και στρατιωτικοί δεσμοί μεταξύ της Μόσχας και της Τεχεράνης καλλιεργήθηκαν σε μεγάλο βαθμό σε έναν κοινό αντιαμερικανικό και αντιδυτικό άξονα, τόσο στην τελευταία φάση του Ψυχρού Πολέμου, όσο και στη ψυχροπολεμική εποχή.

Εύλογα, λαμβάνοντας υπόψιν τη φυγάδευση του πρώην Σύριου δικτάτορα, Μπασάρ αλ Άσαντ, στη Μόσχα, λίγο πριν ο Αχμέντ αλ Σάραα και οι δυνάμεις της Hay'at Tahrir al-Sham εισβάλλουν στη Δαμασκό – η φήμη μιας παρόμοιας φυγάδευσης του Χαμενεΐ από τις ρωσικές μυστικές υπηρεσίες φαίνεται λογική, αν όχι αυταπόδεικτη.

Ο Χαμενεΐ αποτελεί και έναν εκ των σημαντικότερων εταίρων της ρωσικής κυβέρνησης – και του Βλαντιμίρ Πούτιν προσωπικά

Ωστόσο, στην παρούσα φάση, μια τέτοια υπόθεση δεν επιβεβαιώνεται από πουθενά. Παρότι οι σχετικές φήμες οργιάζουν –ιδιαίτερα στο διαδίκτυο– ο Χαμενεΐ βρίσκεται ακόμα στην Τεχεράνη. Στις τελευταίες του δημόσιες παρουσίες έχει εμφανιστεί πρόθυμος να καταστείλει τις αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις πάσει θυσία, παραμένοντας βεβαίως στη θέση του Ανώτατου Ηγέτη, και τη μακροημέρευση της πολιτικής κληρονομιάς της Ιρανικής Επανάστασης.

Φυσικά, κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει το ενδεχόμενο μιας ασφαλούς διαφυγής του είτε προς τη Ρωσία είτε προς κάποιο τρίτο προορισμό, στην περίπτωση που οι διαδηλώσεις κλιμακωθούν περαιτέρω. Με τα τωρινά δεδομένα, όμως, ο Χαμενεΐ δεν φαίνεται πρόθυμος να ακολουθήσει το παράδειγμα του Άσαντ, τη στιγμή που καμία πληροφορία δεν επιβεβαιώνει το σενάριο στο οποίο θα τον διαδεχτεί εν κινήσει ο γιος του, Μοτζταμπά Χαμενεΐ.

Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης ετοιμάζουν πραξικόπημα

Μια εξίσου σημαντική φήμη η οποία κατακλύζει τα κοινωνικά δίκτυα αφορά το ενδεχόμενο οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης (Islamic Revolutionary Guard Corps) –οι οποίοι αποτελούν έναν υβριδικό θεσμό στο Ιράν, διατηρώντας τόσο μια παραστρατιωτική δομή σε όλη τη χώρα, όσο και ένα πολιτικό βραχίονα στην Τεχεράνη– να προχωρήσουν σε ένα πραξικόπημα εναντίον του Προέδρου της χώρας, Μασούντ Πεζεσκιάν.

Μια βασική συνθήκη η οποία έχει θεριέψει τη συγκεκριμένη φήμη αφορά το αντικειμενικό γεγονός πως οι επικεφαλής των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης φαίνονται να λαμβάνουν δικές τους πρωτοβουλίες στο πεδίο, χωρίς να λαμβάνουν υπόψιν τις τοποθετήσεις του Ιρανού Προέδρου. Σημειώνεται πως το συγκεκριμένο σώμα υπάγεται στον Χαμενεΐ, του οποίου η συνύπαρξη με τον Πεζεσκιάν έχει υπάρξει ταραχώδης, ενώ είχε επικρατήσει του εκλεκτού του Ανώτατου Ηγέτη, Σαΐντ Τζαλίλι, στις προεδρικές εκλογές του 2024.

Όμως, η διασπορά της συγκεκριμένης φήμης οφείλεται στην –εύλογη– παρανόηση αναφορικά με την κυβερνητική δομή του Ιρανικού καθεστώτος. Ακριβώς λόγω της διττής φύσης των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, τόσο τα κίνητρά τους, όσο και οι στρατηγικές πρωτοβουλίες τις οποίες λαμβάνουν, δεν γίνονται εύκολα αντιληπτά. Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης δεν έχουν καμία ανάγκη να προχωρήσουν σε οποιοδήποτε πραξικόπημα εναντίον του Πεζεσκιάν, καθώς δεν υπάγονται με κανέναν τρόπο στο αξίωμα του Προέδρου του Ιράν, οι εξουσίες του οποίου είναι σαφώς περιορισμένες, και εξαντλούνται επί της ουσίας στον διπλωματικό ρόλο τον οποίο ο εκάστοτε Πρόεδρος μπορεί να παίξει σε διεθνές επίπεδο.

Στην πράξη, ο ρόλος του Πεζεσκιάν στην τρέχουσα ταραχώδη συγκυρία είναι και ο ίδιος με εκείνον των προκατόχων του σε οποιονδήποτε ουδέτερο πολιτικό χρόνο: να αποδώσει στην Τεχεράνη ένα θεσμικό διπλωματικό χαρακτήρα, όσο οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης φροντίζουν εντός των συνόρων να μην απειληθεί το καθεστώς, όπως ακριβώς συμβαίνει και σήμερα.

Τα σώματα ασφαλείας εγκαταλείπουν το καθεστώς

Τόσο ο Χαμενεΐ, όσο και ο Πεζεσκιάν –όπως και όλα τα προβεβλημένα στελέχη του ιρανικού καθεστώτος– έχουν καταβάλλει κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να πείσουν τους Ιρανούς πολίτες και τη διεθνή κοινότητα πως οι διαδηλώσεις των τελευταίων εβδομάδων έχουν έναν περιορισμένο χαρακτήρα, και σε καμία περίπτωση δεν εκφράζουν κάποια ισχυρή κοινωνική δυναμική.

Ωστόσο, η ίδια η πραγματικότητα διαψεύδει τη συγκεκριμένη θέση, καθώς δεν χρειάζεται να είναι κανείς μυημένος στις περιοδικές αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις στη χώρα ώστε να συνειδητοποιήσει πως, αυτή τη φορά, το καθεστώς πραγματικά κινδυνεύει περισσότερο από ποτέ. Σε αυτή τη συνθήκη έχει φυσικά συμβάλει και το γεγονός πως υπάρχουν εξακριβωμένες αναφορές ότι μέλη των ιρανικών σωμάτων ασφαλείας έχουν αρνηθεί να υπακούσουν στις εντολές της κυβέρνησης.

Όμως, από τη συγκεκριμένη συνθήκη έως το συμπέρασμα πως τα σώματα ασφαλείας της χώρας είτε ετοιμάζονται να εγκαταλείψουν το καθεστώς του Χαμενεΐ, είτε το έχουν ήδη εγκαταλείψει –όπως υποστηρίζουν οι σχετικές φήμες που έχουν κυκλοφορήσει– υπάρχει αρκετή απόσταση. Παρότι η ίδια η Τεχεράνη έχει παραδεχθεί πως αρκετά στελέχη των ιρανικών αστυνομικών και ενόπλων δυνάμεων έχουν κατά τη διάρκεια των τελευταίων εβδομάδων συγκρουστεί με μέλη των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, εντούτοις τα δεδομένα από το πεδίο υποδεικνύουν πως επρόκειτο για μεμονωμένες εξαιρέσεις, αντί για μια διαρκώς αυξανόμενη δυναμική.

Το γεγονός πως ορισμένα στελέχη των ιρανικών σωμάτων ασφαλείας έχουν αρνηθεί να βάλλουν εναντίον των γειτόνων τους –κυρίως στην επαρχία– δεν αμφισβητείται, όμως τίποτα δεν υποδεικνύει πως το καθεστώς δεν εξακολουθεί να ελέγχει απόλυτα τις δυνάμεις καταστολής, διατηρώντας δυστυχώς ένα σημαντικό πλεονέκτημα έναντι των διαδηλωτών, με ελάχιστα μέλη των αστυνομικών και των ενόπλων δυνάμεων της χώρας να έχουν όντως αλλάξει πλευρά, παρά τις διαδικτυακές φήμες.

Το Ιράν έχει παραλύσει οικονομικά

Σε αντίθεση με τις αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις του 2022, οι οποίες ξέσπασαν μετά και τη δολοφονία της Μάχσα Αμίνι από τα μέλη των σωμάτων ασφαλείας τα οποία τη συνέλαβαν καθώς δεν φορούσε τη χιτζάμπ που επιβάλλει το καθεστώς, στον πυρήνα των τρεχουσών διαδηλώσεων βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό η οικονομική εξαθλίωση στην οποία βρίσκεται παρατεταμένα η χώρα. 

Η εκτόξευση του ιρανικού πληθωρισμού, η περαιτέρω υποτίμηση του ριάλ έναν του δολαρίου, και η χρεοκοπία της Ayandeh Bank στο τέλος του περασμένου έτους, έχουν δημιουργήσει την πεποίθηση πως η οικονομία της χώρας καταρρέει πλήρως – ιδιαίτερα αναφορικά με τη βιωσιμότητα του ιρανικού τραπεζικού τομέα. Και πως το καθεστώς έχει ήδη προχωρήσει στη μεταφορά των ράβδων χρυσού οι οποίες βρίσκονται αποθηκευμένες στα θησαυροφυλάκια της Τεχεράνης στη Ρωσία, σε μια συνθήκη η οποία οξύνει περαιτέρω τη φήμη πως οι ιρανικές τράπεζες θα παγώσουν τους λογαριασμούς των καταθετών τους.

Στον πυρήνα των τρεχουσών διαδηλώσεων βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό η οικονομική εξαθλίωση στην οποία βρίσκεται παρατεταμένα η χώρα

Όμως, και σε αυτή την περίπτωση, η πραγματικότητα φαίνεται πως απέχει από τις σχετικές φήμες οι οποίες έχουν διαδοθεί. Παρότι δεν υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία πως η ιρανική οικονομία βρίσκεται υπό καθεστώς ασφυκτικής πίεσης –με τις ισχύουσες αμερικανικές και ευρωπαϊκές κυρώσεις να αποσκοπούν ακριβώς σε αυτόν τον στραγγαλισμό του ιρανικού καθεστώτος– εντούτοις η Κεντρική Τράπεζα της χώρας λειτουργεί κανονικά, δεν επιβεβαιώνεται καμία μεταφορά των αποθεμάτων της σε χρυσό, ενώ η διοίκησή της φαίνεται πρόθυμη να προχωρήσει στην πάγια τακτική που έχει ακολουθήσει σε αντίστοιχες τεταμένες περιόδους στο παρελθόν, πάντα με τις ευλογίες του καθεστώτος: να κόψει όσο το δυνατόν περισσότερα ριάλ μπορεί.

Παρότι το συγκεκριμένο εργαλείο είναι μακροοικονομικά αυτοκαταστροφικό, ιδιαίτερα με δεδομένο το τρέχον ύψος του ιρανικού πληθωρισμού, εντούτοις το καθεστώς γνωρίζει πως αν καταφέρει να συνεχίσει να πληρώνει τους μισθούς τόσο των σωμάτων ασφαλείας της χώρας, όσο και των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης –όπως όμως και των απλών πολιτών οι οποίοι δεν συντάσσονται με τους διαδηλωτές– τότε θα μεγιστοποιήσει τις πιθανότητες της παραμονής του στην εξουσία· στην παρούσα φάση, μόνο αυτό ενδιαφέρει τον Χαμενεΐ.

Ο Τραμπ θα απαγάγει τον Χαμενεΐ αλά Μαδούρο

Η αντικειμενικά συγκλονιστική σύλληψη και μεταγωγή του –μη αναγνωρισμένου από τη συντριπτική πλειοψηφία της διεθνούς κοινότητας– Βενεζολάνου δικτάτορα, Νικολάς Μαδούρο, από το παλάτι Μιραφλόρες στο Καράκας, στην οποία προχώρησαν οι επίλεκτες δυνάμεις Delta, υλοποιώντας το σχετικό σχέδιο το οποίο είχε επεξεργαστεί υπό άκρα μυστικότητα ο Λευκός Οίκος, δεν θα μπορούσαν να μην οδηγήσουν στην καλλιέργεια αντίστοιχων προσδοκιών αναφορικά και με τον Χαμενεΐ.

Στην περίπτωση, μάλιστα, του Ιράν, κατά τη διάρκεια των τελευταίων ημερών έχουν κυκλοφορήσει αρκετά σενάρια τα οποία θέλουν τις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις να βρίσκονται ήδη στο πεδίο, έχοντας καταρτίσει μια ενδελεχή λίστα με στόχους τους οποίους θα εξουδετερώσουν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο –μεταξύ των οποίων και του Ανώτατου Ηγέτη– στην προσπάθειά τους να επισπεύσουν μια εξαιρετικά αποδεκτή προς τις ΗΠΑ κυβερνητική εναλλαγή στην Τεχεράνη.

Αυτή ακριβώς η προσδοκία έχει οδηγήσει στη φήμη πως τόσο ο Χαμενεΐ όσο και οι αυλικοί του προσπαθούν πάση θυσία να γλιτώσουν από την τύχη του Μαδούρο. Όμως, μια σειρά μετρήσιμων παραγόντων –όπως, για παράδειγμα, πως η πρόσβαση της Delta στα ασφαλή καταφύγια του καθεστώτος, στην άλλη άκρη της γης από τις ΗΠΑ, αλλά και το γεγονός πως το Ιράν αποτελεί έναν εκ των διεθνών παικτών οι οποίοι ελέγχουν σημαντικά αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου, αν όχι και πυρηνικές κεφαλές τακτικού τύπου– καθιστούν την εφαρμογή ενός αντίστοιχου σχεδίου εξαιρετικά δύσκολη, αν όχι πλήρως εξωπραγματική.

Την ίδια στιγμή, το παράδειγμα της βίαιης απομάκρυνσης του Μαδούρο από το αξίωμά του, σε συνδυασμό με όλες εκείνες τις φορές όπου η ισραηλινή Μοσάντ έχει εκθέσει επανειλημμένα ιρανικές αποτρεπτικές δυνατότητες, πιθανότατα έχουν ισχυροποιήσει στο μέγιστο δυνατό βαθμό την ασφάλεια τόσο του Χαμενεΐ, όσο και των λοιπών ανώτατων αξιωματούχων του καθεστώτος.

Bonus: Η απόφαση που θα λάβει ο Ντόναλντ Τραμπ

Παρότι η πτώση του ιρανικού καθεστώτος θα προκαλέσει διάχυτο ενθουσιασμό εντός της διεθνούς κοινότητας –καθώς αποτελεί τη μοναδική ίσως εξέλιξη η οποία μπορεί να βρει σύμφωνες ιδεολογικές και πολιτικές πτέρυγες οι οποίες κατά τ’ άλλα σπανίως βρίσκουν κοινό τόπο– δεν πρόκειται να ικανοποιήσει κανέναν περισσότερο από τον Αμερικανό Πρόεδρο.

Στην προσπάθειά του να μεταβάλλει τις ισορροπίες των δυνάμεων στη Μέση Ανατολή, ο Τραμπ θα επιθυμούσε διακαώς να ξεφορτωθεί τον Χαμενεΐ, καθώς η συγκεκριμένη εξέλιξη θα οδηγούσε σε δύο απολύτως καλοδεχούμενα για την Ουάσιγκτον αποτελέσματα: πρώτον, τον με κάθε επισημότητα ενταφιασμό του γεωπολιτικού αντιαμερικανικού δόγματος του «Άξονα της Αντίστασης» της Τεχεράνης, και δεύτερον, στη δυνητική μετατροπή του Ιράν σε σύμμαχο των ΗΠΑ, έναντι της Ρωσίας, όπως βρίσκεται σήμερα.

Όμως, παρότι ο Αμερικανός Πρόεδρος έχει φροντίσει κατά τη διάρκεια των τελευταίων εβδομάδων να εκφράσει τόσο την υποστήριξή του στο πλευρό των αντικαθεστωτικών διαδηλωτών, όσο όμως και να αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο να προχωρήσει σε μια επιθετική πρωτοβουλία εναντίον του καθεστώτος, εντούτοις κάθε σενάριο παραμένει εξίσου πιθανό, καθώς δεν έχει αποσαφηνίσει τι ακριβώς επιθυμεί να πετύχει. Προς το παρόν, ο Τραμπ έχει δηλώσει πως ενδεχομένως να προχωρήσει σε τακτικού τύπου βομβαρδισμούς στο Ιράν, εφόσον το καθεστώς προκαλέσει τον θάνατο αρκετών πολιτών.

Ο αριθμός των θυμάτων βαίνει αυξανόμενος κάθε ώρα που περνάει. Ωστόσο, ακόμα και αν προχωρήσει σε μια τέτοιου τύπου πρωτοβουλία, θα μένει να φανεί αν αυτή θα αποσκοπεί στη μεγιστοποίηση της πίεσης προς το ιρανικό καθεστώς ώστε να αποδεχθεί μια σειρά όρων τους οποίους θα θέσει η Ουάσιγκτον. 'Η αν όντως θα επιχειρήσει να προκαλέσει βιαίως μια κυβερνητική αλλαγή στην Τεχεράνη. Στην ουσία, ακριβώς επειδή η αβεβαιότητα αναφορικά με την πορεία των εξελίξεων αποτελεί τη μόνη σταθερά στο Ιράν, ο μόνος ο οποίος φαίνεται πως έχει τη δυνατότητα να την επανακαθορίσει –με τον έναν ή τον άλλο τρόπο– είναι ο Αμερικανός Πρόεδρος· η ευθύνη είναι τεράστια, η ευκαιρία ωστόσο ίσως είναι πλέον ακόμα μεγαλύτερη.