Η υπόθεση Μαδούρο και το ρήγμα αποσταθεροποίησης στο διεθνές σύστημα κανόνων

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία για τη φύση του καθεστώτος του Νικολάς Μαδούρο. Η Βενεζουέλα εδώ και χρόνια ζει υπό ένα αυταρχικό σύστημα εξουσίας, με συστηματική καταπάτηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, θεσμική αποσύνθεση, πολιτική βία και οικονομική λεηλασία. Η χώρα έχει μετατραπεί σε παράδειγμα προς αποφυγήν: μια κοινωνία φτωχοποιημένη, με εκατομμύρια πολίτες σε καθεστώς προσφυγιάς και ένα κράτος που λειτουργεί περισσότερο ως μηχανισμός επιβίωσης της εξουσίας παρά ως φορέας δημοσίου συμφέροντος.

Αυτή η πραγματικότητα, ωστόσο, όσο αυτονόητη κι αν είναι, δεν αρκεί για να νομιμοποιήσει τα πάντα. Και σίγουρα δεν αρκεί για να δικαιολογήσει μια εξωθεσμική «απομάκρυνση» ή «σύλληψη» ενός εν ενεργεία αρχηγού κράτους, έξω από κάθε πλαίσιο διεθνούς δικαίου, χωρίς θεσμική εντολή και χωρίς συλλογική απόφαση της διεθνούς κοινότητας. Η επιλογή της Ουάσιγκτον — με σαφή πολιτική ευθύνη του Ντόναλντ Τραμπ — να κινηθεί με όρους ωμής ισχύος δεν είναι απλώς αμφιλεγόμενη. Είναι επικίνδυνη.

Επικίνδυνη όχι μόνο για τη Βενεζουέλα, αλλά για το ίδιο το διεθνές σύστημα κανόνων. Διότι δημιουργεί ένα προηγούμενο: ότι ένας αυταρχικός ηγέτης μπορεί να «απομακρυνθεί» μέσω εξωεδαφικών ενεργειών, στο όνομα μιας ηθικής ανωτερότητας και χωρίς θεσμική νομιμοποίηση. Όταν η ισχύς υποκαθιστά τον κανόνα, η ζημιά δεν είναι συγκυριακή. Είναι δομική. Τα προηγούμενα στην παγκόσμια πολιτική δεν είναι θεωρητικές κατασκευές· είναι εργαλεία που κάποια στιγμή χρησιμοποιούνται ξανά — από άλλους, με άλλες προφάσεις και για άλλους στόχους.

Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν ο Νικολάς Μαδούρο αξίζει πολιτική ή ποινική λογοδοσία. Αυτό είναι αυτονόητο. Το ερώτημα είναι με ποια μέσα και με ποιες συνέπειες. Το διεθνές σύστημα οικοδομήθηκε πάνω σε μια θεμελιώδη αρχή: ότι ακόμη και οι πιο αυταρχικοί ηγέτες αντιμετωπίζονται μέσω θεσμών, διεθνών μηχανισμών, δικαστικών διαδικασιών και συλλογικών αποφάσεων. Όχι μέσω πρακτικών που παραπέμπουν σε «πολιτική αρπαγής» και εξωθεσμική βία.

Η αρχή της κρατικής κυριαρχίας και της μη χρήσης βίας δεν θεσπίστηκε για να προστατεύει «καλά καθεστώτα». Θεσπίστηκε ακριβώς για να περιορίζει την αυθαιρεσία των ισχυρών. Όταν αυτή η αρχή παραβιάζεται στο όνομα μιας δήθεν ηθικής ανωτερότητας, ανοίγει ο δρόμος για μια επικίνδυνη κανονικοποίηση της εξαίρεσης. Και όταν η εξαίρεση γίνεται αποδεκτή, παύει να είναι εξαίρεση.

Υπάρχει, όμως, και μια δεύτερη διάσταση, εξίσου κρίσιμη: η αποσταθεροποίηση. Η Βενεζουέλα είναι μια χώρα βαθιά τραυματισμένη, με ισχυρούς μηχανισμούς καταστολής, παραστρατιωτικά δίκτυα, κοινωνική φτώχεια και έντονες γεωπολιτικές εξαρτήσεις. Η βίαιη απομάκρυνση της κορυφής της εξουσίας δεν εγγυάται δημοκρατική μετάβαση. Αντιθέτως, αυξάνει τον κίνδυνο εσωτερικών συγκρούσεων, εμφυλιοπολεμικών δυναμικών και εξωτερικών παρεμβάσεων από χώρες που έχουν συμφέροντα στην περιοχή, όπως η Ρωσία και η Κούβα. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι όχι η δημοκρατία, αλλά μια νέα φάση χάους.

Σε αυτό το πλαίσιο, η ευθύνη της Δύσης -και ιδίως της Ευρωπαϊκής Ένωσης- είναι ξεκάθαρη. Όχι η μίμηση της λογικής της ισχύος, αλλά η υπεράσπιση της λογικής των κανόνων. Η δημοκρατική μετάβαση της Βενεζουέλας μπορεί να προκύψει μόνο μέσα από θεσμική πίεση, διεθνή νομιμοποίηση και έμπρακτη στήριξη των δημοκρατικών δυνάμεων της χώρας. Η ενίσχυση της δημοκρατικής αντιπολίτευσης, με κεντρική μορφή τη Μαρία Κορίνα Ματσάντο, αποτελεί τη μόνη ρεαλιστική στρατηγική για μια ομαλή και αναίμακτη μετάβαση.

Το πιο ειρωνικό - και πολιτικά επιζήμιο - αποτέλεσμα εξωθεσμικών ενεργειών είναι ότι συχνά ενισχύουν το αφήγημα του ίδιου του αυταρχισμού. Ένας δικτάτορας που παρουσιάζεται ως «θύμα ξένης επέμβασης» αποκτά εργαλείο εσωτερικής συσπείρωσης, ενώ η αντιπολίτευση αποδυναμώνεται, καθώς στιγματίζεται ως «εξωτερικός δούρειος ίππος». Έτσι, η δημοκρατία χάνει το ηθικό της πλεονέκτημα μέσα στον θόρυβο της σύγκρουσης.

Τελικά, το ζήτημα δεν είναι μόνο η Βενεζουέλα. Είναι η διολίσθηση της διεθνούς πολιτικής από το δύσκολο πεδίο των κανόνων στο εύκολο πεδίο της ισχύος. Αν η απομάκρυνση ενός δικτάτορα γίνεται με όρους αρπαγής και όχι δικαίου, τότε η σύγκρουση δεν αφορά πια ένα καθεστώς, αλλά το ίδιο το διεθνές σύστημα. Και σε αυτή τη σύγκρουση, κάθε υποχώρηση του κανόνα μπροστά στη δύναμη έχει κόστος που αργά ή γρήγορα επιστρέφει σε όλους.