Κύπρος: Το έργο της Δικοινοτικής Τεχνικής Επιτροπής για την πολιτιστική κληρονομιά της χώρας

Κάποτε, όταν στο τέλος κάποιων διμερών, τριμερών ή και πενταμερών συζητήσεων για το κυπριακό το αποτέλεσμα ήταν μόνο η απόφαση της δημιουργίας μιας ακόμα δικοινοτικής τεχνικής επιτροπής, η οποία μας ανακοινωνόταν, μάλιστα, με τυμπανοκρουσίες, λες και είμαστε στο παραπέντε της λύσης του προβλήματος, έπεφτα σε μελαγχολία. Όχι πια. Έχω πειστεί πως τη λύση, τελικά, πρέπει να την προετοιμάσουμε για τους πολιτικούς εμείς οι πολίτες και οι πράξεις μας δεν θα πρέπει να τους αφήνει κανένα περιθώριο επιλογής. Η εργασία των τεχνικών δικοινοτικών επιτροπών έχουν αυτές τις προϋποθέσεις.

Αφορμή για αυτό το άρθρο είναι μια νηφάλια, αλλά αυστηρή φωνή που έφτασε πρόσφατα σε εμάς μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Δεν ήταν θυμωμένη· ένιωθες, όμως, πως ήταν άκρως ζυγισμένη, προκειμένου να δώσει το μήνυμα που ήθελε.

«Τα ίδια χέρια φροντίζουν μιναρέδες και καμπαναριά. Τα τελευταία 15 χρόνια, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι εργαζόμαστε από κοινού για τη διάσωση των μνημείων της πολιτιστικής μας κληρονομιάς... Δεν θα επιτρέψουμε στον φανατισμό και τον ψευδοπατριωτισμό να καθορίσουν το μέλλον αυτού του τόπου».

Τα λόγια αυτά ανήκουν στον Σώτο Κτωρή, επικεφαλής της Δικοινοτικής Τεχνικής Επιτροπής για την Πολιτιστική Κληρονομιά της Κύπρου.

Αναρίθμητα μικρότερα και μεγαλύτερα αρχιτεκτονήματα –πολλά μετράνε αιώνες ζωής– στέκουν πια περήφανα, βόρεια και νότια της νοητής γραμμής που εδώ και 51 χρόνια χωρίζει το νησί. Ανάμεσά τους δεκάδες θρησκευτικά μνημεία, εκκλησίες και τεμένη, αλλά και ιστορικά λουτρά, νερόμυλοι, υδραγωγεία, αρχαιολογικοί χώροι, δημόσιες βρύσες και κοιμητήρια και των δύο κοινοτήτων.

Κι όμως, ακόμη κι αυτό το έργο δεν ξέφυγε από την καχυποψία.

Μέρος των Ελληνοκυπρίων σχολιάζει αρνητικά στο διαδίκτυο –όπως φάνηκε και από την ανάρτηση του Σώτου Κτωρή– τις αποφάσεις για αναστήλωση μουσουλμανικών τεμενών. Αδυνατούν να αντιληφθούν πως οι χώροι λατρείας, πέρα από θρησκευτικά σύμβολα, αποτελούν κοινούς πολιτιστικούς φορείς μνήμης. Μετά από την τραγωδία που έκαψε τον τόπο μας το 1974, επιμένουν να εθελοτυφλούν, γυρνώντας την πλάτη στην κοινότητα των Τουρκοκυπρίων, που έχουν για πατρίδα τους την Κύπρο εδώ και αιώνες. Ο Κτωρής τονίζει: «Η Κύπρος υπήρξε, ιστορικά, ένας τόπος όπου Ελληνοκύπριοι, Τουρκοκύπριοι, Μαρωνίτες, Αρμένιοι και Λατίνοι μοιράστηκαν για αιώνες την ίδια γη. Η ιστορία αυτού του τόπου δεν ανήκει αποκλειστικά σε καμία κοινότητα. Ανήκει σε όλους».

Αυτό που χώρισε τους ανθρώπους της Κύπρου δεν ήταν ο Θεός, αλλά η υπεροψία με την οποία τον επικαλεστήκαμε.

15 χρόνια δράσης της Τεχνικής Επιτροπής έχουν επαναφέρει πάνω από 200 μνημεία στη ζωή, αποτέλεσμα μιας συνεργασίας Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων που εργάζονται με συνέπεια και επαγγελματισμό – κυρίως, όμως, με πίστη στο κοινό όραμα. Αυτά τα έργα είναι η πιο ηχηρή απάντηση στην ακινησία των διαπραγματεύσεων: αποδεικνύουν στην πράξη πως η συνεργασία προάγει τη συμφιλίωση και είναι ικανή να παράγει έργο. Ο Σώτος Κτωρής το συνοψίζει με τρόπο απλό: «Η καθημερινή συνεργασία για τη διάσωση των μνημείων προϋποθέτει επικοινωνία, συνεννόηση και αμοιβαίο σεβασμό. Και αυτά είναι τα θεμέλια κάθε ειρηνευτικής διαδικασίας».

Σε παλιότερη συνέντευξή του είχε πει: «Αυτό που κάνει την Επιτροπή μας να ξεχωρίζει είναι ότι λειτουργεί ως παράδειγμα έμπρακτης συνεργασίας σε ένα περιβάλλον όπου για δεκαετίες κυριάρχησαν η καχυποψία και η αποξένωση. Από την πρώτη μέρα επιλέξαμε να αποστασιοποιηθούμε πλήρως από κάθε λογική ρήξης ή πολιτικής εργαλειοποίησης. Δεν διακρίνουμε τα μνημεία σε χριστιανικά ή μουσουλμανικά. Κάθε μνημείο που σώζεται είναι κομμάτι της κοινής μας ιστορίας».

Η πρόσφατη απόφαση να αποκατασταθούν και τα κατεστραμμένα κοιμητήρια του νησιού έχει βαθύ συμβολισμό. Όπως λέει ο ίδιος: «Οι νεκροί όλων των κοινοτήτων αξίζουν μνήμης και αξιοπρέπειας. Η προστασία των κοιμητηρίων είναι πράξη συμφιλίωσης και δείγμα πολιτισμού. Ένα σιωπηλό, αλλά ισχυρό βήμα προς την ειρήνη».

Για δεκαετίες, η Κυπριακή Δημοκρατία προωθούσε εκθέσεις σε όλον τον κόσμο με φωτογραφίες των καταστροφών που επήλθαν ή ακολούθησαν την εισβολή του 1974, επιδιώκοντας να θυμίζει τον πόνο. Πενήντα ένα χρόνια μετά, ήρθε ο καιρός να δείξουμε τα έργα της ίασης.

Το έργο της Επιτροπής απαιτεί τεράστια κονδύλια. Κύριος χρηματοδότης είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση, με διαχείριση μέσω του Προγράμματος Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (UNDP), που εξασφαλίζει τεχνική και λογιστική υποστήριξη σε κάθε στάδιο. Από το 2012 μέχρι σήμερα έχουν αξιοποιηθεί περισσότερα από 40 εκατομμύρια ευρώ.

Στην πορεία, το έργο αγκάλιασαν πολλοί θεσμοί και κοινότητες, ανάμεσά τους η Εκκλησία της Κύπρου, το Εβκάφ, το Βατικανό και διάφορες διπλωματικές αποστολές.

Ωστόσο, δεν έλειψαν και οι περιπτώσεις όπου η στήριξη δόθηκε επιλεκτικά – όχι επειδή συμμερίζονταν το πνεύμα της δικοινοτικής συνεργασίας, αλλά επειδή κάποιο συγκεκριμένο μνημείο ενδιέφερε τον εκάστοτε φορέα. Αυτή η «λογική των μεμονωμένων μονάδων» δείχνει πόσο δύσκολο είναι, ακόμη και σήμερα, να ξεπεράσουμε τα στενά όρια της κατοχής και της ιδιοκτησίας και να δούμε την πολιτιστική κληρονομιά ως κοινό αγαθό. Το ουσιαστικό ζητούμενο, όπως επιμένει και ο Σώτος Κτωρής, είναι να αντιληφθούμε πως η διάσωση των μνημείων δεν είναι πράξη ιδιοκτησίας, αλλά πράξη συλλογικής ευθύνης.

«Αποκαθιστώντας ένα μνημείο, αποκαθιστούμε ένα κομμάτι της ιστορικής μας συνέχειας. Ένα μνημείο που κινδύνευε να χαθεί ξαναβρίσκει τη θέση του στο παρόν και γίνεται γέφυρα προς το μέλλον».

Το έργο της Τεχνικής Επιτροπής δεν είναι απλώς μια πολιτιστική παρέμβαση· είναι μια πράξη αντίστασης στον εθνικισμό. Η αναστήλωση ενός τεμένους, μιας εκκλησίας, ενός πολιτιστικού μνημείου της μιας ή της άλλης κοινότητας είναι μια μορφή «κοινής προσευχής» για τον αλληλοσεβασμό, της κοινής μοίρας, της συνύπαρξης. Εκείνης που θα φέρει τη μόνη δίκαιη λύση για τους πολίτες αυτού του πολύπαθου τόπου· σε μια ενιαία, ανεξάρτητη, διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία.

Ο Σώτος Κτωρής κατάγεται από τη Ριζοκάρπασο, στη χερσόνησο της Καρπασίας, και από την Αγία Τριάδα, και είναι επικεφαλής της Δικοινοτικής Τεχνικής Επιτροπής για την Πολιτιστική Κληρονομιά. Είναι κάτοχος διδακτορικού τίτλου του τμήματος Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου. Έχει εκδώσει το βιβλίο «Τουρκοκύπριοι: Από το περιθώριο στο συνεταιρισμό, 1923-1960» (προϊόν της διδακτορικής του διατριβής), εκδόσεις Παπαζήσης, Αθήνα 2013. Έχει αρθρογραφήσει εκτενώς για θέματα που αφορούν την ιστορία των διακοινοτικών σχέσεων και την ειρηνευτική διαδικασία επίλυσης του Κυπριακού.