Απαγόρευση του TikTok: Το τέλος των «αθώων» δεδομένων;

Πολύ κοντά φαίνεται να βρίσκονται οι ΗΠΑ στην απόφαση εθνικής απαγόρευσης της χρήσης του Tik Tok, λόγω φόβων για την εθνική ασφάλεια της χώρας. Η εφαρμογή, που είναι δημιουργία της κινεζικής εταιρείας ByteDance, κατηγορείται από μεγάλη μερίδα Δημοκρατικών και Ρεπουμπλικάνων πως συλλέγει κρυφά πλήθος δεδομένων, τα οποία στη συνέχεια αξιοποιούνται από την κινεζική κυβέρνηση για γεωπολιτικά παιχνίδια και απόπειρα επηρεασμού της αμερικανικής κοινωνίας. Στο τραπέζι έχει τεθεί εκτός από την παράνομη συλλογή προσωπικών δεδομένων και ο ίδιος ο αλγόριθμος, ο οποίος ενδέχεται να τροποποιεί σημαντικά το περιεχόμενο της εφαρμογής που βλέπουν καθημερινά οι Αμερικανοί στις οθόνες των smartphone τους. Στη σχετική ακρόαση του Κογκρέσου την περασμένη Πέμπτη, μόνο φιλικό δεν ήταν το κλίμα απέναντι στον CEO του Tik Tok, Shou Zi Chew, ο οποίος δέχτηκε μεγάλη πίεση κατά την πολύωρη ακρόασή του. Όσο υποχωρητικός και αν προσπάθησε να εμφανιστεί ο Chew, δεν κατάφερε να αντιστρέψει το κλίμα καχυποψίας και εχθρότητας εναντίον του.

Βασική απαίτηση από την κυβέρνηση Biden είναι να πουληθεί το μερίδιο της εταιρείας που βρίσκεται στα χέρια Κινέζων ιδιοκτητών, προκειμένου να αποκλειστεί το ενδεχόμενο το Πεκίνο να έχει πρόσβαση στα δεδομένα των Αμερικανών χρηστών. Κάτι τέτοιο όμως έχει ήδη αποκλειστεί από την Κίνα, αφού το Υπουργείο Εμπορίου της χώρας απέρριψε προ ημερών οποιαδήποτε συζήτηση για τη βεβιασμένη πώληση της εφαρμογής και τον διαχωρισμό της από τη μητρική εταιρεία ByteDance. Ο έντονος «διάλογος» μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ έρχεται ως επιστέγασμα σε μία σειρά εξελίξεων στη διεθνή σκηνή, που έχουν θέσει την εφαρμογή στο μάτι του κυκλώνα. Ήδη από τον Φεβρουάριο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επιβάλει την απεγκατάσταση της εφαρμογής από τα κινητά και τις λοιπές συσκευές όλων των υπαλλήλων της, σε μία προσπάθεια «προστασίας των δεδομένων και ενίσχυσης της κυβερνοασφάλειας». Η Γαλλία, η Ολλανδία και η Νορβηγία έχουν επίσης προχωρήσει με τη σειρά τους σε αντίστοιχες απαγορεύσεις χρήσης της εφαρμογής σε κυβερνητικές συσκευές. Μάλιστα, η Γαλλία επέκτεινε το μέτρο και για άλλες ψυχαγωγικές εφαρμογές, όπως το Netflix και το Instagram, η χρήση των οποίων δεν θα γίνεται πλέον ανεκτή στις επαγγελματικές συσκευές των κυβερνητικών υπαλλήλων. Όλα αυτά γίνονται στο όνομα της κυβερνοασφάλειας, αλλά πόσο αποτελεσματικά μπορούν να αποδειχθούν;

Σήμερα, το Tik Tok χρησιμοποιείται από 150 εκατομμύρια χρήστες μόνο στις ΗΠΑ, ενώ έχει συνολικά πάνω από 1 δισεκατομμύριο ενεργούς χρήστες σε 150 χώρες. Η εφαρμογή, που δημιουργήθηκε το 2017, λάνσαρε έναν από τους πιο διαβόητα «αδιαφανείς» αλγόριθμους, ο οποίος εξαρχής δεν επέτρεπε στον ίδιο τον χρήστη να λαμβάνει σημαντικές πρωτοβουλίες για το περιεχόμενο και τους λογαριασμούς με τους οποίους θα αλληλεπιδρούσε. Αντίθετα, αρκούνταν να του εμφανίσει τα πιο δημοφιλή βίντεο και προφίλ της εκάστοτε περιόδου. Στη συνέχεια, ανάλογα με τις προτιμήσεις που έβλεπε να έχει ο χρήστης βάσει της διάδρασης και των προβολών, η εφαρμογή συνέχιζε να τον βομβαρδίζει με όσο το δυνατόν περισσότερους παρόμοιους λογαριασμούς, δημιουργώντας μία ροή περιεχομένου που επί της ουσίας είναι ατέρμονη. Αυτό το αλγοριθμικό μοντέλο έχει προσφάτως υιοθετηθεί και από άλλες πλατφόρμες, αφού κρίθηκε ως βασικός παράγοντας για την τόσο άμεση και ευρεία επιτυχία του Tik Tok. Παρόλο που δεν ανήκει στην κατηγορία των «πολιτικοποιημένων» εφαρμογών, όπως το Facebook και το Twitter, στα οποία οι πολιτικές τοποθετήσεις είναι καθημερινότητα, η φαινομενικά αθώα πλατφόρμα ίσως αποδειχθεί και η πιο επικίνδυνη. Χωρίς να φέρει αμαρτίες πολιτικών σκανδάλων, όπως εκείνο της Cambridge Analytica, η αγαπημένη πλατφόρμα της γενιάς Ζ με βίντεο χορού, μακιγιάζ, και γελοίων προκλήσεων, μοιάζει ο ιδανικός «Δούρειος Ίππος» γεωπολιτικής στράτευσης, συλλέγοντας εύκολα και μαζικά δεδομένα, χάρη στο χαζοχαρούμενο καμουφλάζ της.

Ακόμη και αν η διελκυστίνδα μεταξύ Κίνας και δυτικών κυβερνήσεων συνεχιστεί με την ίδια ένταση και εν τέλει οδηγήσει σε μερική ή καθολική απαγόρευση του Tik Tok, χρειάζεται να αναρωτηθεί κανείς πόσο νόημα θα έχει μία τέτοια εξέλιξη, λαμβάνοντας υπόψη τις συνολικές διαστάσεις που έχει λάβει η συλλογή δεδομένων. Δεν χρειάζεται να είναι κάποιος ειδικός σε ζητήματα τεχνητής νοημοσύνης προκειμένου να αντιληφθεί πως η συλλογή δεδομένων πραγματοποιείται ασταμάτητα στο μεγαλύτερο μέρος της διαδικτυακής περιήγησης ενός χρήστη. Από τη συγκατάθεση για τη χρήση cookies στις ιστοσελίδες –χωρίς την οποία ορισμένοι ιστότοποι παύουν να είναι λειτουργικοί– μέχρι το πλήθος των εφαρμογών σχετικών με την ενημέρωση, τα ψώνια, τις μετακινήσεις και τα χόμπι, το ψηφιακό αποτύπωμα ενός χρήστη οδηγεί στη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου προφίλ προτιμήσεων, συνηθειών, ανησυχιών και επιθυμιών. Πού καταλήγουν όμως τα δεδομένα; Ποιος τα συλλέγει, πώς τα ταξινομεί και πώς εν τέλει αυτά αξιοποιούνται; Μοιάζει σαν να έχουν σχηματιστεί ατελείωτες ροές δεδομένων, για τη διαδρομή και την κατάληξη των οποίων δεν υπάρχει καμία διαπιστευμένη απάντηση κυβερνητικών αξιωματούχων ή εταιρικών εκπροσώπων.

Το Tik Tok δεν είναι παρά μία ακόμη εφαρμογή σε ένα δαιδαλώδες ψηφιακό οικοσύστημα. Αρκετοί χρήστες πιθανώς εγγράφηκαν σε αυτήν μηχανικά ή με το άγχος πως θα μείνουν πίσω στις εξελίξεις και όχι από συνειδητό ενδιαφέρον. Δεν είναι τυχαίο ότι γνώρισε άνθηση την περίοδο της πανδημίας, ως ένα καταφύγιο ανακουφιστικής ελαφρότητας. Δεν πέρασε από το μυαλό των περισσοτέρων η δυνητική συμβολή του στις άυλες «φάρμες» δεδομένων, που είχαν ήδη καλλιεργηθεί σχολαστικά από τους τεχνολογικούς κολοσσούς των Google, Meta, Amazon κ.λπ. Ας μην ξεχνάμε επίσης πως, μαζί με το Instagram, η εφαρμογή αξιοποιείται από πλήθος εταιρειών παγκοσμίως για τη στοχευμένη προώθηση προϊόντων και υπηρεσιών κυρίως με τις επί πληρωμή συνεργασίες με Influencers. Η καθαρά εμπορική αξιοποίηση της πλατφόρμας θα αποτελέσει μείζον ζήτημα για πλήθος πολυεθνικών, εφόσον η Αμερική κάνει πράξη τις απειλές της.

Και αν όλα τα παραπάνω ακούγονται ζοφερές διακλαδώσεις μίας ψηφιακής δυστοπίας, δεν χρειάζεται να γίνει κανείς τεχνοφοβικός, εξελισσόμενος σε αναλογικό αναχωρητή. Εκείνο που είναι απαραίτητο είναι μια συλλογική αλλαγή κουλτούρας στον τρόπο χρήσης των εφαρμογών από τους ίδιους τους χρήστες. Η περίπτωση του Tik Tok είναι ένα καλό μάθημα, που μπορεί να καταστήσει σαφή την ανάγκη για αλλαγή στη διαχείριση των εφαρμογών κάθε είδους από τα άτομα. Η αλλαγή αυτή θα πρέπει να εδράζεται στην αξιωματική αρχή πως καμία πληροφορία δεν είναι στην πραγματικότητα αθώα και κανένα δεδομένο δεν μένει αναξιοποίητο. Ο καλύτερος έλεγχος της συγκατάθεσης για τη χρήση πληροφοριών και η περισσότερο φειδωλή ενασχόληση με εφαρμογές που δεν προσφέρουν πραγματικά αξιόλογες υπηρεσίες μπορούν να αποδειχθούν χρήσιμα εργαλεία στον περιορισμό της ανεξέλεγκτης διαρροής ευαίσθητων δεδομένων. Διαφορετικά, ολόκληρες κοινωνίες κινδυνεύουν να βρεθούν εν μέσω ενός πόλεμου διεκδίκησης δεδομένων. Και σε έναν τέτοιο πόλεμο, κανείς δεν θα μπορεί να απαντήσει με σιγουριά ποιος συμφέρει καλύτερα να αναδειχθεί νικητής.