Γιάννης Χρήστου: «Εναντιοδρομία» στο ΕΜΣΤ

Το ΕΜΣΤ παρουσιάζει τρεις ατομικές εκθέσεις ισάριθμών σημαντικών Ελλήνων δημιουργών που δεν είναι πια στη ζωή. Οι τρεις αυτές περιπτώσεις  - Νίκη Καναγκίνη (1933-2008), Στάθης Λογοθέτης (1925-1997), και Γιάννης Χρήστου (1926-1970) συγκροτούν έναν κοινό άξονα επαναπροσέγγισης της ελληνικής πρωτοπορίας των δεκαετιών του 1950-1980, εστιάζοντας σε δημιουργούς της ίδιας γενιάς, των οποίων το έργο διαμορφώθηκε σε συνθήκες έντονου πειραματισμού και ριζοσπαστικής αναζήτησης. Πρόκειται για καλλιτεχνικές πρακτικές που αναπτύχθηκαν σε διάλογο με τα διεθνή ρεύματα της εποχής —την ευρωπαϊκή πρωτοπορία, τη μουσική avant-garde, και μια κοσμοπολίτικη αντίληψη του κόσμου εν γένει— αλλά βρέθηκαν σε ασύμμετρη, συχνά αμήχανη σχέση με το εγχώριο καλλιτεχνικό πλαίσιο. Ως αποτέλεσμα, οι μορφές αυτές παρέμειναν για δεκαετίες ελλειπτικά θεσμοθετημένες, αποσπασματικά παρουσιασμένες ή ερμηνευμένες μέσα από περιοριστικά σχήματα.

Οι εκθέσεις λειτουργούν, έτσι, ως πράξεις που αποκαθιστούν και συστήνουν εκ νέου ένα κομμάτι της πρόσφατης ελληνικής τέχνης σε ένα ευρύτερο κοινό. Δεν αποσκοπούν απλώς στην αναδρομική παρουσίαση τριών σημαντικών δημιουργών, αλλά επιχειρούν να αναδείξουν το εύρος, τη συνέπεια και τη ριζοσπαστικότητα του έργου τους, υπογραμμίζοντας ρητά ή έμμεσα ότι αυτό δεν έχει ακόμη ενταχθεί επαρκώς στην κυρίαρχη αφήγηση της ελληνικής καλλιτεχνικής ιστορίας. Η επανατοποθέτησή τους δεν γίνεται μέσα από μια γραμμική ιστορική αφήγηση, αλλά μέσα από το ίδιο το υλικό της σκέψης και της πράξης τους.

Κοινό σημείο και των τριών εκθέσεων αποτελεί η μετατόπιση του έργου από το αντικείμενο στην εμπειρία και διαδικασία. Το έργο τέχνης δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι στατικό, αλλά ως συμβάν, ως εμπειρία, ως πράξη που ενεργοποιείται στον χρόνο και στον χώρο. Στην περίπτωση του Στάθη Λογοθέτη, η ζωγραφική ωθείται πέρα από τα όρια της παραδοσιακής, δισδιάστατης αναπαράστασης, ανάγεται στις στοιχειώδεις δομές της και καθίσταται αδιαχώριστη από το οργανικό: από το σώμα, το χώμα, το δέρμα, το αίμα και τη φθορά. Ο Γιάννης Χρήστου απελευθερώνει τη μουσική από τις συμβάσεις της επιτυγχάνοντας ένα ριζοσπαστικό κράμα ήχου, τελετουργίας και θεατρικού βιώματος. Η σημασία του έργου του δεν έγκειται μόνο στις μουσικές συνθέσεις του αλλά μάλλον στην εννοιολογική του προσέγγιση, στο πλαίσιο της οποίας η μουσική δεν περιορίζεται στη σημειογραφία της αλλά αποκτά τη διάσταση μιας ζώσας, πνευματικής και συχνά επιτελεστικής πράξης, μιας σύζευξης τελετουργίας, μύθου, φιλοσοφίας και του μυστηρίου της ανθρώπινης ύπαρξης. Η σπουδαιότητα του έργου της Νίκης Καναγκίνη πηγάζει από την πρωτοποριακή σύντηξη εκφραστικής φόρμας και ενός κριτικού λόγου που ανατέμνει τις κοινωνικές και πολιτισμικές πραγματικότητες του καιρού της, εντός του οποίου τοποθετείται και η διερεύνηση της θέσης των γυναικών. Πηγάζει επίσης από έναν ακούραστο πειραματισμό με ποικίλα εκφραστικά μέσα, που καθιστά το έργο της ένα από τα πλέον διεπιστημονικά παραδείγματα στην ελληνική μεταπολεμική τέχνη.

Παράλληλα, και οι τρεις δημιουργοί υπερβαίνουν συστηματικά τα όρια των επιμέρους τεχνών. Η ζωγραφική μετασχηματίζεται σε δράση, η μουσική διαπλέκεται με τη φιλοσοφία, την επιστήμη, την τελετουργία, και το θέατρο, ενώ το εικαστικό αντικείμενο συνομιλεί με την ποίηση, την κοινωνιολογία και τα ζητήματα φύλου. Οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στα πεδία είναι ρευστές, προτείνοντας μια ολιστική αντίληψη της καλλιτεχνικής πράξης ως τρόπου σκέψης και τρόπου ύπαρξης. Μαζί καλούν τον θεατή όχι απλώς να παρατηρήσει, αλλά να συμμετάσχει σε μια διαδικασία αναστοχασμού για το τι σημαίνει πρωτοπορία, πειραματισμός και καλλιτεχνική χειρονομία στο ελληνικό μεταπολεμικό πλαίσιο. Mετά τις εκθέσεις της Λήδας Παπακωνσταντίνου, του Ιάνη Ξενάκη, και του Θόδωρου, οι τρεις αυτές εκθέσεις εντάσσονται σε μια συστηματική προσπάθεια επανεξέτασης της ιστορίας της ελληνικής τέχνης του 20υ αιώνα και σύνδεσής της με τον ευρύτερο διεθνή κοσμοπολιτικό διάλογο, αλλά και το παρόν.

Κατερίνα Γρέγου, καλλιτεχνική διευθύντρια, ΕΜΣΤ

Γιάννης Χρήστου: Εναντιοδρομία

2 Απριλίου – 20 Σεπτεμβρίου 2026

Ο Γιάννης Χρήστου (1926-1970) ανήκει στις μεγάλες μορφές της μουσικής πρωτοπορίας του 20ού αιώνα, παρόλο που σήμερα παραμένει ακόμα ελλειπτικά γνωστός στο καλλιτεχνικό σύμπαν. Όμως πέρα και από τη μουσική πράξη του, ο σπουδαίος Έλληνας δημιουργός υπήρξε ένας στοχαστής της τέχνης και της ανθρώπινης εμπειρίας. «Φιλοσοφώ και το αποτέλεσμα γίνεται μουσική», δήλωνε ο ίδιος – και για αυτό μπορεί να χαρακτηριστεί σήμερα όχι μόνο ως ένας φιλόσοφος του ήχου, αλλά και ένας ηχητικός φιλόσοφος. Το έργο του διακρίνεται από σπάνια ενότητα και συνέπεια, από τη ριζοσπαστική αντιμετώπιση των μουσικών και καλλιτεχνικών συμβάσεων, αλλά κυρίως από το πνευματικό υπόβαθρο το οποίο εμπνέει και διαπνέει τις συνθέσεις του: η δύναμη του μύθου, το υπερβατικό στοιχείο, η ζωογόνος σημασία της τελετουργίας, οι αρχέγονοι φόβοι του ανθρώπου, ο πανικός, η υστερία.

Από τον αδόκητο θάνατό του σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα – μόλις στα 44 του, ακριβώς στη δημιουργική ακμή του – μέχρι σήμερα, κάθε αναφορά στη ζωή και το έργο του Χρήστου ακολουθεί μια μυθολογική αφήγηση, τονίζοντας τα ανεκδοτικά στοιχεία του βίου του και τις μυστηριακές πτυχές τους. Η έκθεση στο ΕΜΣΤ θα αποτελέσει στην ουσία την πρώτη μεγάλη χειρονομία που έχει σκοπό να συστήσει τον δημιουργό μέσα από τα ίδια τα τεκμήρια της σκέψης και της πολυσχιδούς πράξης του. Το Αρχείο Γιάννη Χρήστου, που φυλάσσεται στο Κέντρο Έρευνας και Τεκμηρίωσης του Ωδείου Αθηνών, ανοίγει για πρώτη φορά σε ένα ευρύτερο κοινό προκειμένου να μας ξεναγήσει στο σύμπαν της έμπνευσης του δημιουργού, στον τρόπο σκέψης και τη μέθοδο δράσης του, τα σημεία τομής με άλλα πεδία της τέχνης, της φιλοσοφίας, της επιστήμης, της καθημερινής πράξης – της ανθρώπινης εμπειρίας, σύμφωνα με τον ίδιο.

Με τίτλο δανεισμένο από το ομότιτλο έργο του Χρήστου, η έκθεση παίρνει τη μορφή μιας παρτιτούρας αλλά και ενός αμφίδρομου χρονολόγιου – το οποίο θα ακολουθεί την παρουσία του συνθέτη καθώς αυτή εξελίσσεται στον χρόνο, αλλά και καθώς ανοίγεται στον χώρο. Εκτός από τεκμήρια, όπως αλληλογραφία, φωτογραφίες, παρτιτούρες, βιβλία, φιλοσοφικά κείμενα και χειρόγραφες σημειώσεις, ο εξειδικευμένος ηχητικός σχεδιασμός στον χώρο θα συγκεντρώνει τον ηχητικό κόσμο του Χρήστου, περιλαμβάνοντας από οπτικοακουστικά αποσπάσματα μέχρι ηχογραφήσεις ολόκληρων έργων.

Η έκθεση έρχεται σε συνέχεια του σταθερού ενδιαφέροντος του ΕΜΣΤ για την πρωτοποριακή και πειραματική μουσική, όπως φάνηκε και από τις δύο εκθέσεις Ιάννης Ξενάκης: «Ηχητικές Οδύσσειες» και «Ο Ξενάκης και η Ελλάδα» που πραγματοποιήθηκαν το 2023-2024, τις επαναλαμβανόμενες συνεργασίες με το Ωδείο Αθηνών και την Εθνική Λυρική Σκηνή, αλλά και από τις πολυάριθμες μουσικές δράσεις που διοργανώνει.

Την επιμέλεια της έκθεσης, που γίνεται σε συνεργασία με το Ωδείο Αθηνών, έχει ο μουσικός-μουσικολόγος και Επιμελητής του Αρχείου Γιάννη Χρήστου, Κωστής Ζουλιάτης ενώ τον εκθεσιακό σχεδιασμό η αρχιτέκτονας Θάλεια Μέλισσα.

Eπιμέλεια: Kωστής Ζουλιάτης

Εκθεσιακός χώρος: P2, 3ος όροφος