Η μανία με τον Σαμπαχατίν Αλί

Ένα μικρό αριστούργημα που στην πατρίδα του, την Τουρκία, αλλά και παγκόσμια πλέον δικαιώνεται έναν αιώνα μετά: εκατομμύρια πωλήσεις, ίσως και μια υποδόρια πράξη αντίστασης στο καθεστώς Ερντογάν, μιας και ο συγγραφέας του ήταν ένας ταγμένος κεμαλικός αλλά και φιλοευρωπαίος μαρξιστής διανοούμενος. Στις αρχές της δεκαετίας του ’40 ο Σαμπαχατίν Αλί, που ποτέ δεν έκρυψε τις πολιτικές πεποιθήσεις του για τις οποίες και φυλακίστηκε, κυκλοφορεί το μυθιστόρημα «Η Μαντόνα με το γούνινο παλτό», χωρίς όμως τότε να σημειώσει ιδιαίτερη επιτυχία. Συγκινητικά ρομαντικό, απελπισμένα ερωτικό, γεμάτο πάθος, νοσταλγία, τραυματικές μνήμες στα όρια της αυτοβιογραφικής αφήγησης, ο Αλί προφανώς καταγράφει την παθιασμένη του σχέση με τη Γερμανοεβραία Μαρία Πούντερ. Μακριά από κάθε είδους νατουραλιστική ή παραμυθένια ροζ αφήγηση, το βιβλίο είναι μια ιστορία για τον νεανικό έρωτα και την απογοήτευση, τις χαμένες ευκαιρίες και την τυραννία των αποστάσεων. Ψυχικών αλλά και χιλιομετρικών: τόσο κοντά, τόσο μακριά, και το αντίστροφο. Γνωρίστηκαν στο Βερολίνο, όταν ο συγγραφέας Σαμπαχατίν Αλί σπουδάζει εκεί, ζουν ένα παράφορα μυστηριώδες ειδύλλιο, και στις φωτογραφίες που περιλαμβάνονται στο επίμετρο της έκδοσης μπορείτε να τους δείτε και να σχηματίσετε το πορτρέτο των εραστών της αφήγησης.

Μέσα από ένα τετράδιο ημερολογιακών αναμνήσεων, ο Ραΐφ, όπως βαφτίζει το άλτερ έγκο του ο Σαμπαχατίν Αλί, εξιστορεί το χρονικό της σχέσης. Εκείνη, η Μαρία Πούντερ, αληθινό πρόσωπο, όπως διατείνονται αργότερα οι κόρες του συγγραφέα με άλλη γυναίκα, είναι μουσικός σε καμπαρέ αλλά και ζωγράφος. Σε μια εικαστική έκθεση ο Ραΐφ πρώτα ερωτεύεται το πορτρέτο της («Ήταν ένα κράμα και μια σύνθεση όλων των γυναικών που στοίχειωναν τη φαντασία μου»), ενώ μετά τη γνωριμία τους βουλιάζει ολοένα και περισσότερο στη θλίψη: η Μαρία Πούντερ είναι μελαγχολική, βασανίζεται από συλλογισμούς, κρίσεις και αντιφατικά συναισθήματα, βάζει όρους που θέτουν την αρχική τους φιλία και τη μετέπειτα ερωτική τους σχέση σε αδιέξοδο. («Αυτά που λέτε είναι θέμα στιγμής. Κάποια απροσδιόριστη χρονική στιγμή, η αγάπη και το ενδιαφέρον που υπάρχουν μέσα σου, για κάποιο λόγο που δεν είναι σαφής, ξάφνου συσσωρεύονται και πυκνώνουν. Όπως οι ακτίνες του ήλιου που θερμαίνει γλυκά αφού περάσουν από έναν φακό συγκεντρώνονται σε ένα σημείο κι αρχίζουν να καίνε, η αγάπη που ολοένα δυναμώνει σε τυλίγει και πυρπολεί. Δεν είναι σωστό να νομίζει κανείς πως η αγάπη έρχεται απ’ έξω. Είναι καμωμένη από συναισθήματα που κρύβονται μέσα μας και ξαφνικά φουντώνουν και μας αποσβολώνουν»).

Ένας έρωτας στο Βερολίνο του Μεσοπολέμου: η Μαρία Πούντερ και ο Σαμπατίχ «Ραΐφ» Αλί

Στη συνέχεια της «Μαντόνας με το γούνινο παλτό» όλα δείχνουν πως η σχέση των δύο δεν έχει μέλλον. Εκείνος επιστρέφει στην Τουρκία και βυθίζεται σε μια προδιαγραμμένα πληκτική και μίζερη ζωή, εκείνη φεύγει στην Πράγα, η αλληλογραφία τους αραιώνει... Η συνέχεια επί των σελίδων – σπόιλερ #not!

Η κατάληξη είναι απρόσμενη, αν και η έντεχνη σύνδεση του ζεύγους των ηρώων με την από κοινού αυτοκτονία του ρομαντικού και αρχετυπικού ρομαντικού ζεύγους Χάινριχ Φον Κλάιστ και Εριέτας Φόγκελ, προδιαθέτει για κάποιο άσχημο τέλος. Καθόλου! Δεξιοτεχνικά ο Αλί δίνει στην ιστορία του μια αποτρόπαια κατάληξη με τη «ζωή» να κυλά. Ως αναπνοή, ως συνέχεια. Όμως τι θα ήταν το καλύτερο για αυτούς τους δύο εραστές; Η συνέχεια όπως την επιμελείται η πραγματικότητα ή το δακρύβρεχτο χάπι εντ που επιθυμούν οι αναγνώστες τέτοιων παθιασμένων μυθιστορημάτων; Που ίσως, επειδή στην εποχή του το μυθιστόρημα παραήταν ρεαλιστικά τραγικό για τους τούρκους αναγνώστες του, αυτή να ήταν και η αδυναμία σύνδεσής του με το κοινό.

Σαμπατίχ Αλί, αυτοπροσωπογραφία

Σήμερα «Η Μαντόνα με το γούνινο παλτό» προκαλεί κύμα ενθουσιωδών δημοσιευμάτων, παίζεται σε απανωτές θεατρικές διασκευές, ενώ η αινιγματική Μαρία Πούντερ αποτελεί διαρκές προϊόν αναζήτησης και ενδιαφέροντος. Το ίδιο ισχύει και για τον Σαμπαχατίν Αλί, που θεωρείται πλέον πως εγκαθίδρυσε τις γέφυρες και τους αρμούς ώστε να συνδεθεί το τουρκικό μυθιστόρημα με το ευρωπαϊκό σε ιστορικό και κοινωνικό επίπεδο: εδώ το Βερολίνο ανάμεσα στον Α΄ και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όπου όμως πάνω σε αυτό το υπόβαθρο ο συγγραφέας χτίζει μια ιστορία ευθέως συνδεδεμένη και με τον Μπαλζάκ και με τον Φλoμπέρ αλλά και με τον Τουργκένιεφ. Η μετάφραση και το κατατοπιστικότατο μεστό επίμετρο είναι της Ε.Ι. Σακαλή.