Γλυπτά Παρθενώνα: «Η επιστροφή τους θα είχε αντίκτυπο στη διεθνή συμφιλίωση»

Η συζήτηση για την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο έχει γίνει ακόμη πιο έντονη τα τελευταία χρόνια, ειδικά μετά το σκάνδαλο που ξέσπασε στο ίδρυμα και την απομάκρυνση ενός από τους επιμελητές αρχαιοτήτων. Η περίπτωση της Ελλάδας δεν είναι βέβαια η μοναδική που διεκδικεί έργα που φιλοξενούνται παρανόμως σε άλλες χώρες. Η ιδιαιτερότητα της δικής μας περίπτωσης έγκειται στο γεγονός ότι ένα τα γλυπτά που ζητά η χώρα μας εδώ και τόσα χρόνια αφαιρέθηκαν από ένα μνημειακό έργο τέχνης.

Η περίπτωση της Ελλάδας αποτελεί ένα από τα κομμάτια του παζλ που ερευνά το ντοκιμαντέρ «From Slaves to Bond» του Ρώσου δημοσιογράφου και κινηματογραφιστή Αλεξέι Πιβοβάροφ. Η βρετανική αυτοκρατορία και η αποικιοκρατία τίθενται στο μικροσκόπιο μέσα από συνεντεύξεις και έρευνες που πραγματοποιήθηκαν σε διάφορα μέρη του κόσμου - ανάμεσά τους και η χώρα μας. 

Εμείς μιλήσαμε μαζί του κυρίως για την ελληνική περίπτωση και την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα, αλλά και όλα τα ζητήματα που αφορούν τον σύγχρονο ιμπεριαλισμό καθώς και τα ηθικά ζητήματα που θέτει η εποχή μας και αφορούν την επιστροφή των αρχαιοτήτων στις χώρες όπου ανήκουν. Επειδή ο Πιβοβάροφ είναι δημοσιογράφος και όχι διεθνογράφος, «η ταινία δεν αποφαίνεται, αλλά παρουσιάζει τα δεδομένα μιας βαθιάς και άλυτης ηθικής ανισορροπίας», όπως μας αναφέρει. 

Συνέντευξη στον Αλεξέι Πιβοβάροφ με αφορμή το ντοκιμαντέρ «From Slaves to Bond»

Ποια ήταν η αρχική σπίθα για το «From Slaves to Bond»; Ποια ευρύτερα παγκόσμια μοτίβα θέλατε να φωτίσετε μέσα από το πρίσμα της Βρετανικής Αυτοκρατορίας;
Το γεγονός και μόνο ότι πιθανότατα διεξάγουμε αυτή τη συνέντευξη στα αγγλικά αποτελεί μια παγκόσμια πραγματικότητα με ένα τεράστιο ιστορικό υπόβαθρο, το οποίο ένιωσα την ανάγκη να ξεδιπλώσω. Τα αγγλικά δεν είναι απλώς μια γλώσσα· είναι η ζωντανή υποδομή του σύγχρονου κόσμου και η επικράτησή τους αποτελεί άμεση κληρονομιά της εποχής των αυτοκρατοριών. Παράλληλα, με εντυπωσίασε το πόσο εύκολα συζητάμε σήμερα για τον σύγχρονο ιμπεριαλισμό ή τις αυτοκρατορικές φιλοδοξίες πολιτικών ηγετών. Αναπόφευκτα, σε αυτές τις συζητήσεις, η Βρετανική Αυτοκρατορία λειτουργεί ως το απόλυτο σημείο αναφοράς, καθώς υπήρξε η μεγαλύτερη και ισχυρότερη του είδους της. Η ταινία μου επιχειρεί να διερευνήσει το πώς αυτή η δύναμη διαμόρφωσε το παρόν μας, αλλά ταυτόχρονα λειτουργεί και ως προειδοποιητική ιστορία για όποιον θα ήθελε να επαναλάβει ένα τέτοιο εγχείρημα. Στόχος μου ήταν να χαράξω μια καθαρή γραμμή από τη φυσική  και σωματική κυριαρχία της αποικιακής εποχής έως τα πιο διακριτικά, αλλά διάχυτα, οικονομικά και πολιτισμικά δίκτυα που ορίζουν τον κόσμο μας σήμερα.

Πώς αποφασίσατε να καταπιαστείτε με το θέμα αυτού του ντοκιμαντέρ; Υπήρξε κάποιο συγκεκριμένο ερέθισμα που σας ώθησε να ανοίξετε ένα ζήτημα που αφορά τόσες πολλές χώρες; Θα μπορούσε, ενδεχομένως, το σκάνδαλο γύρω από την απομάκρυνση του διευθυντή του Βρετανικού Μουσείου να αποτελέσει αφορμή για την επαναφορά του ζητήματος των Γλυπτών του Παρθενώνα;
Το έναυσμα δεν ήταν ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά η παρατήρηση μιας παγκόσμιας πραγματικότητας. Το απλό γεγονός ότι τα αγγλικά έχουν καταστεί η «προεπιλεγμένη» γλώσσα του κόσμου αποτελεί μια άμεση και βαθιά κληρονομιά της αυτοκρατορίας, και ήθελα να διερευνήσω αυτή τη σύνδεση. Παράλληλα, με απασχόλησε η συχνότητα με την οποία επανέρχονται σήμερα συζητήσεις για τον σύγχρονο ιμπεριαλισμό. Σε αυτές, η Βρετανική Αυτοκρατορία εμφανίζεται αναπόφευκτα ως το ιστορικό μέτρο σύγκρισης. Η ταινία μου σχεδιάστηκε ως μια διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο αυτή η αυτοκρατορία συνεχίζει να διαμορφώνει τον κόσμο μας, αλλά και ως μια προειδοποίηση για τις συνέπειες μιας τέτοιας ισχύος. Πρόκειται για την ιχνηλάτηση της διαδρομής από τον απροκάλυπτο φυσικό έλεγχο του παρελθόντος στις πιο λεπτές οικονομικές και πολιτισμικές δυνάμεις του παρόντος.

Αποικιοκρατία και πολιτισμικός ιμπεριαλισμός σήμερα: το Βρετανικό Μουσείο αποκομίζει οφέλη εις βάρος άλλων λαών από εκθέματα που έχει αποδειχθεί ότι αποκτήθηκαν χωρίς να τηρηθούν νόμιμες διαδικασίες. Πώς τοποθετείστε απέναντι σε αυτό, ειδικά σε σχέση με τα Γλυπτά του Παρθενώνα;
Η ταινία προσεγγίζει αυτό το ζήτημα παρουσιάζοντας τις δύο αντικρουόμενες αφηγήσεις παράλληλα. Από τη μία υπάρχει το αφήγημα που επιμελείται το Βρετανικό Μουσείο και από την άλλη η ιστορία όπως γίνεται αντιληπτή και βιώνεται στον τόπο καταγωγής του Παρθενώνα. Η έντονη αντίθεση ανάμεσα σε αυτές τις δύο οπτικές είναι απολύτως συνειδητή. Μετατοπίζει τη συζήτηση από ένα απλό αρχαιολογικό ή νομικό ζήτημα και τη φέρνει στο πεδίο της ηθικής και της δικαιοσύνης. Αναδεικνύει ότι τα γλυπτά αυτά αφορούν εξίσου τις αποικιακές σχέσεις εξουσίας του 19ου αιώνα και τις διεθνείς σχέσεις του 21ου, όσο και την αθηναϊκή καλλιτεχνική δημιουργία του 5ου αιώνα π.Χ. Η ταινία δεν αποφαίνεται, αλλά παρουσιάζει τα δεδομένα μιας βαθιάς και άλυτης ηθικής ανισορροπίας.

Ποιες δυσκολίες συναντήσατε δουλεύοντας πάνω σε ένα τόσο κρίσιμο αλλά και «άβολο» θέμα για τη Βρετανία; Υπήρξαν κλειστές πόρτες ή άνθρωποι που αρνήθηκαν να μιλήσουν; Πόσο διήρκεσε η έρευνα και τα γυρίσματα στις χώρες που παρουσιάζονται και πόσο υλικό έμεινε τελικά εκτός μοντάζ;
Η πιο σημαντική «κλειστή πόρτα» που συναντήσαμε ήταν θεσμική. Η απόκτηση επίσημης άδειας για κινηματογράφηση στο εσωτερικό του Βρετανικού Μουσείου αποδείχθηκε απολύτως αδύνατη· το ίδρυμα είναι γνωστό για την αμυντική του στάση απέναντι στη δημοσιογραφική έρευνα. Χρησιμοποιήσαμε στρατηγικά το «παραθυράκι» που επιτρέπει τη λήψη εικόνας με κινητά υψηλής ανάλυσης.

Σε πλήρη αντίθεση, οι πνευματικές πόρτες ήταν ορθάνοιχτες. Βρετανοί ακαδημαϊκοί στάθηκαν εξαιρετικά ειλικρινείς και πρόθυμοι να συζητήσουν ακόμη και τις πιο άβολες πτυχές της αυτοκρατορικής κληρονομιάς, με οξύ πνεύμα και βαθιά γνώση. Υπήρξαν καθοριστικοί για την έρευνά μας. Τα γυρίσματα στη Βρετανία, την Ινδία και τις υπόλοιπες χώρες διήρκεσαν αρκετούς μήνες.

Ο λόρδος Έλγιν αφαίρεσε τμήματα από ένα από τα πιο εμβληματικά μνημεία της ανθρωπότητας. Δύο αιώνες μετά, το ζήτημα παραμένει ανοιχτό, παρότι επικρίθηκε ήδη από σύγχρονούς του, όπως ο φιλέλληνας λόρδος Βύρων. Σήμερα, το 65% των Βρετανών τάσσεται υπέρ της επιστροφής. Πόσο επείγουσα είναι η ανάγκη να επιστρέψουν επιτέλους τα Γλυπτά στην πατρίδα τους;
Η ανάγκη είναι εξαιρετικά επείγουσα, ακριβώς επειδή πρόκειται για μια πληγή δύο αιώνων. Το γεγονός ότι προσωπικότητες όπως ο λόρδος Βύρων καταδίκασαν την πράξη από την πρώτη στιγμή δείχνει ότι το ηθικό επιχείρημα υπήρχε πάντα. Η αυξανόμενη υποστήριξη της επιστροφής στη σύγχρονη βρετανική κοινωνία αντανακλά μια ευρύτερη μετατόπιση στην κατανόηση της ιστορικής δικαιοσύνης.

Η επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα θα ήταν ένα γεγονός τεράστιας σημασίας, με αντίκτυπο πολύ πέρα από αυτήν την εμβληματική υπόθεση. Επειδή η αφαίρεσή τους αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αποικιακής αρπαγής, η επιστροφή τους θα δημιουργούσε ένα από τα ισχυρότερα διεθνή προηγούμενα πολιτιστικής αποκατάστασης. Για την Ελλάδα, η συμβολική και πολιτισμική τους αξία είναι ανυπολόγιστη· για τον κόσμο, θα σήμαινε μια καθοριστική στιγμή στη σχέση πρώην αυτοκρατοριών με τα έθνη των οποίων την κληρονομιά κατέχουν. Είναι ένα κρίσιμο βήμα από τη λογική της ισχύος προς εκείνη της συνεργασίας και της συμφιλίωσης.

Η ταινία αγγίζει και το ζήτημα του επαναπατρισμού προγονικών λειψάνων σε ιθαγενείς κοινότητες. Το θεωρείτε ξεχωριστό θέμα ή πιστεύετε ότι δημιουργεί προηγούμενο για περιπτώσεις όπως τα Γλυπτά του Παρθενώνα;
Θέλω να είμαι σαφής: προσεγγίζω το ζήτημα ως δημοσιογράφος και κινηματογραφιστής, όχι ως διεθνολόγος ή ιστορικός. Ο ρόλος μου είναι να παρατηρώ και να αφηγούμαι. Από αυτή τη σκοπιά, βλέπω όλες αυτές τις περιπτώσεις ως μέρος της ίδιας, ζωτικής συζήτησης για την αποκατάσταση της ιστορικής δικαιοσύνης. Η επιστροφή προγονικών λειψάνων, όπως είδαμε πρόσφατα με τον λαό Νάγκα στην Ινδία, θέτει ένα καθοριστικό ηθικό ορόσημο. Αναγνωρίζει ότι ορισμένα αντικείμενα δεν είναι απλώς «εκθέματα», αλλά άρρηκτα συνδεδεμένα πνευματικά και πολιτισμικά με ζωντανές κοινότητες. Όταν αποδεχθείς και εφαρμόσεις αυτή την αρχή, δημιουργείται μια ισχυρή ηθική δυναμική. Η συζήτηση μετατοπίζεται από μια στεγνή νομική αντιπαράθεση σε έναν διάλογο για την ηθική, τη συμφιλίωση και το τι σημαίνει να είσαι υπεύθυνος εταίρος στη διεθνή κοινότητα. Ναι, πιστεύω απολύτως ότι ανοίγει τον δρόμο για ευρύτερες επιστροφές.

Δείτε το πρώτο μέρος του ντοκιμαντέρ «From Slaves to Bond» για την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα