Ιούνιος: Ο πρώτος μήνας του καλοκαιριού

Ο πρώτος μήνας του καλοκαιριού πήρε το όνομά του από την ρωμαϊκή θεά Juno — δηλαδή την Ήρα στην ελληνική μυθολογία — προστάτιδα της οικογενειακής εστίας και του γάμου. Ο Ιούνιος ονομάζεται επίσης και Θεριστής, καθώς είναι ο μήνας κατά τον οποίο γίνεται ο θερισμός των σιτεμένων σταχύων των δημητριακών. Το καλοκαίρι δεν ξεκινά την πρώτη ημέρα του Ιουνίου, αλλά στις 21, με το θερινό ηλιοστάσιο, ενώ το αρχαιοελληνικό έθιμο του Κλήδονα (που επιβιώνει μέχρι τις μέρες μας σε ορισμένες περιοχές) έρχεται να επισφραγίσει αυτή την αλλαγή των εποχών.

Ο Κλήδονας, που ήταν κάτι σαν οιωνός ή μαντικός ψίθυρος, φανερωνόταν στις ανύπαντρες κοπέλες, μαρτυρώντας τους την ταυτότητα του μελλοντικού τους συζύγου. Το έθιμο που αναφέρεται στον Ηρόδοτο, τον Αισχύλο και τον Παυσανία, απαγορεύτηκε ρητά από την Παλαιά Διαθήκη, όμως επιβίωσε στην Ελλάδα με τις φωτιές του Αϊ Γιάννη. Στην ταινία «Μανταλένα» (1960) της Φίνος Φιλμ, με την Αλίκη Βουγιουκλάκη και τον Δημήτρη Παπαμιχαήλ, γίνεται εκτενής αναφορά στον εορτασμό του εθίμου στην Αντίπαρο, ενώ αναφέρεται και ο θρύλος ότι όποιοι ελεύθεροι και ελεύθερες πηδήξουν περισσότερες φορές πάνω από την φωτιά θα παντρευτούν πιο γρήγορα. Ο παπάς που ερωτάται σχετικά απορρίπτει αυτή την αντίληψη, λέγοντας: «Μη με κολάζεις, σου είπα αυτά είναι της Σολομωνικής!», δηλαδή αυτά είναι του «Διαβόλου».

Άλλες ονομασίες του Ιουνίου είναι «Πρωτόλης ή Πρωτογιούλης», που αναφέρεται και πάλι στην ιδιότητά του ως τον πρώτο μήνα του καλοκαιριού, «Τζιτζικάρης», γιατί είναι ο μήνας που πρωτοακούγονται τα τζιτζίκια και Κερασάρης, καθώς τότε βγαίνουν τα κεράσια. Ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος έγραψε το παρακάτω ποίημα για τις πρώτες ζέστες του καλοκαιριού, που ανθολογείται στη συλλογή του «Ποιήματα – Προσχέδια» (εκδ. Κέδρος):

«Είχαν αρχίσει οι ζέστες – Ιούνιος μήνας –
άλλαζες κάθε τόσο θέση στο κρεβάτι
ζητώντας το δροσερό μέρος στα σεντόνια,
μη βρίσκοντας δροσιά. Κι αυτή η ταυτόχρονη
καταδίκη και αθώωση. Φωνάζανε οι γρύλοι.

Οι φρουροί αποκοιμήθηκαν πάνου στα όπλα τους.
Το φεγγάρι στάθηκε να τους κοιτάζει.
Ένα πουλί ξύπνησε.
Το ποτάμι κυλούσε.

Τότε ακριβώς, ο πιο μεγάλος έκανε μια κίνηση
σα ν’ άπλωνε τον ουρανό πάνου στα γόνατά του
κι άρχισε να ράβει τ’ αστέρια στη θέση τους
όπως ράβει ο φυλακισμένος τα κουμπιά στο σακάκι του».