Τα κριτήρια αντιπροσώπευσης στα Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας, η λειτουργία τους και γιατί δεν επηρεάζουν τις καλλιτεχνικές επιλογές.
Κυκλοφορεί εδώ και καιρό μια πεποίθηση που επιμένει να επιστρέφει: ότι για να είναι μια ταινία επιλέξιμη για το Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας, πρέπει το καστ της να πληροί ποσοστώσεις αντιπροσώπευσης και ότι η Ακαδημία έχει μετατρέψει τη διαδικασία βράβευσης σε εργαλείο που επεμβαίνει στις δημιουργικές επιλογές. Η αντίδραση είναι έντονη, η αγανάκτηση διαδίδεται εύκολα και το επιχείρημα φαίνεται εύλογο. Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα. Το Variety ανέλυσε αναδρομικά κάθε νικήτρια Καλύτερης Ταινίας στα 98 χρόνια ιστορίας της Ακαδημίας και δεν βρήκε ούτε μία που να αποτυγχάνει στα κριτήρια. Ούτε μία. Από το βωβό «Τα φτερά» του 1927, μέχρι το «Braveheart» με το αμιγώς λευκό σκοτσέζικο καστ, το «Ο πληροφοριοδότης» με το σχεδόν αποκλειστικά ανδρικό λευκό ensemble του Σκορσέζε και το ίδιο το «Οπενχάιμερ», που κατηγορήθηκε έντονα για έλλειψη εκπροσώπησης, παρ’ όλα αυτά όμως κέρδισε επτά Όσκαρ υπό τους νέους υποχρεωτικούς κανόνες. Γιατί συμβαίνει αυτό;
Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας: Τέσσερα τα κριτήρια, δύο όμως αρκούν
Από τα 96α Βραβεία Ακαδημίας, τον Μάρτιο του 2024, τέθηκε σε πλήρη ισχύ η πρωτοβουλία Academy Aperture 2025, η οποία απαιτεί από κάθε ταινία που διεκδικεί το Όσκαρ να πληροί 2 από 4 κριτήρια αντιπροσώπευσης και ένταξης. Το στοιχείο που συχνά παραλείπεται στη δημόσια συζήτηση είναι ότι από τα τέσσερα αυτά κριτήρια μόνο το πρώτο αφορά αποκλειστικά το τι βλέπουμε στην οθόνη. Τα υπόλοιπα τρία έχουν να κάνουν με τον τρόπο που λειτουργεί η βιομηχανία στα παρασκήνια.
Το Κριτήριο Α αφορά την αναπαράσταση στην οθόνη: έναν πρωταγωνιστή ή σημαντικό δευτερεύοντα ηθοποιό από υποεκπροσωπούμενη ομάδα ή τουλάχιστον το 30% των δευτερευόντων ρόλων να προέρχεται από δύο τέτοιες ομάδες ή η κεντρική αφήγηση να εστιάζει σε μια υποεκπροσωπούμενη κοινότητα. Εδώ χρειάζεται μια διευκρίνιση, γιατί συχνά η έννοια «υποεκπροσωπούμενη ομάδα» ταυτίζεται στη συζήτηση αποκλειστικά με την LGBTQ+ κοινότητα. Στην πραγματικότητα, το πεδίο είναι πολύ πλατύτερο και περιλαμβάνει γυναίκες, φυλετικές και εθνοτικές μειονότητες, άτομα με αναπηρίες, καθώς και κωφά και βαρήκοα άτομα.
Το Κριτήριο Β αφορά την καλλιτεχνική ηγεσία και τους επικεφαλής τμημάτων: τουλάχιστον δύο από τους βασικούς συντελεστές, από τον σκηνοθέτη και τον σεναριογράφο μέχρι τον διευθυντή φωτογραφίας, τον μοντέρ, τον ενδυματολόγο ή τον σχεδιαστή παραγωγής, να ανήκουν σε υποεκπροσωπούμενες ομάδες, με τουλάχιστον έναν ή μία εξ αυτών να προέρχεται από υποεκπροσωπούμενη φυλετική ή εθνοτική ομάδα.
Το Κριτήριο Γ αφορά την πρόσβαση στη βιομηχανία: η εταιρεία διανομής ή χρηματοδότησης της ταινίας διατηρεί αμειβόμενα προγράμματα πρακτικής άσκησης και ευκαιρίες κατάρτισης για άτομα από υποεκπροσωπούμενες ομάδες.
Το Κριτήριο Δ αφορά την ανάπτυξη κοινού: το στούντιο ή η εταιρεία παραγωγής διαθέτει ανώτερα στελέχη από τουλάχιστον δύο υποεκπροσωπούμενες ομάδες στα τμήματα marketing, publicity και διανομής. Αρκούν δύο από τα τέσσερα. Μια ταινία μπορεί να είναι πλήρως επιλέξιμη χωρίς να πληροί το Κριτήριο Α, δηλαδή χωρίς να αγγίξει καθόλου το casting.
Τα μεγάλα στούντιο πληρούν τα κριτήρια χωρίς να χρειάζεται να κάνουν σχεδόν τίποτα
Η απάντηση κρύβεται σε μια λεπτομέρεια που η δημόσια συζήτηση σπάνια αναφέρει. Τα Κριτήρια Γ και Δ δεν αξιολογούν την ταινία, αλλά τον διανομέα. Κάθε μεγάλο στούντιο τα πληροί ήδη θεσμικά, καθώς διαθέτει ούτως ή άλλως προγράμματα πρακτικής άσκησης και ανώτερα στελέχη από υποεκπροσωπούμενες ομάδες στα τμήματα marketing και διανομής. Αυτό σημαίνει ότι μια ταινία της Universal, της Warner Bros, του Netflix ή οποιουδήποτε μεγάλου διανομέα πληροί αυτόματα δύο από τα τέσσερα κριτήρια, ανεξάρτητα από το ποιον έχει στο καστ ή πίσω από την κάμερα. Η επιλεξιμότητά της εξασφαλίζεται σε εταιρικό επίπεδο, πριν καν ξεκινήσει η παραγωγή.
Το Variety έτρεξε αναδρομικά το τεστ σε όλες τις 98 νικήτριες της κατηγορίας Καλύτερης Ταινίας και δεν βρήκε ούτε μία που να αποτυγχάνει. Το ίδιο το περιοδικό παραδέχεται ότι τα δεδομένα για παλαιότερες εποχές είναι ελλιπή. Κι αυτό ακριβώς είναι το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο: αν ακόμα και με ελλιπή δεδομένα καμία ταινία δεν αποτυγχάνει, αυτό από μόνο του αποδεικνύει ότι τα κριτήρια δεν είναι καλλιτεχνικά παρεμβατικά. Ένα πραγματικά δεσμευτικό σύστημα θα έβρισκε αποτυχίες ακόμα και με πλήρη δεδομένα, πόσο μάλλον με ελλιπή.
Τα 96α Βραβεία της Ακαδημίας ήταν η πρώτη φορά στην ιστορία των Όσκαρ που τα κριτήρια αυτά ήταν υποχρεωτικά. Ο νικητής της κατηγορίας Καλύτερης Ταινίας εκείνη τη χρονιά ήταν μια ταινία που αφηγείται την ιστορία ενός λευκού Αμερικανού επιστήμονα, ο οποίος κατευθύνει μια κυρίαρχα ανδρική ομάδα για την κατασκευή της ατομικής βόμβας, γραμμένη και σκηνοθετημένη από έναν Βρετανό σκηνοθέτη. Το «Οπενχάιμερ» κατηγορήθηκε έντονα για έλλειψη εκπροσώπευσης, με καστ κυρίαρχα λευκό και ανδρικό, που αντανακλούσε πιστά την ιστορική πραγματικότητα της εποχής. Κέρδισε επτά Όσκαρ και δεν άλλαξε τίποτα στο καστ του για να πληροί οποιαδήποτε απαίτηση.
Η επιλεξιμότητά του εξηγείται απλά. Η Universal, η οποία διένειμε την ταινία, διατηρούσε εσωτερικά προγράμματα που κάλυπταν τα Κριτήρια Γ και Δ. Αρκούσε αυτό.
Το ζήτημα της αντιπροσώπευσης
Το ζήτημα της αντιπροσώπευσης στον κινηματογράφο είναι πραγματικό. Τα κριτήρια δεν αφορούν το τι βλέπουμε στην οθόνη. Αφορούν το ποιοι κάθονται στα γραφεία της βιομηχανίας, ποιοι εκπαιδεύονται στα στούντιο και ποιοι παίρνουν αποφάσεις στα τμήματα marketing. Η συμπερίληψη, όταν λειτουργεί σωστά, δεν είναι εμπόδιο στη δημιουργία. Το αντίθετο μάλιστα. Το μόνο σημείο στο οποίο θα άξιζε να αντισταθεί κανείς είναι αν τα κριτήρια επενέβαιναν στις καλλιτεχνικές επιλογές των δημιουργών. Κάθε ταινία όμως που κέρδισε ποτέ Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας και στα 98 χρόνια ιστορίας της Ακαδημίας, συμπεριλαμβανομένου του «Οπενχάιμερ», δείχνει ότι αυτό δεν συμβαίνει.
17°
