Αποκλειστική συνέντευξη του φωτογράφου και εικαστικού Νίκου Μπασιά, με αφορμή την έκθεση φωτογραφίας «Από το Βορρά στο Νότο, στα χνάρια της μνήμης»
Ζούμε σε μια εποχή υπερέκθεσης και ταχύτητας, με αποτέλεσμα η φωτογραφία συχνά να εγκλωβίζεται στο παρόν. Υπάρχουν όμως έργα που επιστρέφουν στην ουσία της: να θυμίζουν, να συγκινούν, να διασώζουν. Η έκθεση του φωτογράφου και εικαστικού Νίκου Μπασιά «Από το Βορρά στο Νότο, στα χνάρια της μνήμης», που παρουσιάζεται στον Πολυχώρο – Γκαλερί της Δημοτικής Πινακοθήκης Ηρακλείου, ανήκει σε αυτήν ακριβώς την κατηγορία.
Για περισσότερα από 13 χρόνια, ο Νίκος Μπασιάς φωτογραφίζει σχολεία ρημαγμένα ή παρατημένα σε διαφορετικές γωνιές της Ελλάδας. Δεν καταγράφει απλώς κτίρια, αλλά ίχνη ανθρώπινης παρουσίας. Η εγκατάλειψη μετατρέπεται σε αφήγηση, η φθορά σε εικόνες, μέσα στην ακινησία τους, μοιάζουν να μιλούν για τις ζωές που κάποτε γέμιζαν τάξεις και αυλές.
Με έντονα προσωπική ματιά, το φως και η υφή των φωτογραφιών ξεπερνούν το ντοκουμέντο και μετατρέπονται σε βιωματική εμπειρία. Η έκθεση υπενθυμίζει τον ρόλο της φωτογραφίας ως φορέα μνήμης -όχι με νοσταλγία, αλλά με τρυφερότητα και μια ήσυχη, ποιητική αντίσταση στη λήθη.
Με αφορμή την έκθεση, ακολουθεί αποκλειστική συνέντευξη του Νίκου Μπασιά στην Athens Voice, όπου ο ίδιος μιλά για την έμπνευσή του, τη μακρόχρονη περιπλάνησή του στα ξεχασμένα σχολεία και τη σχέση της εικόνας με τη συλλογική μνήμη.
Πότε και με ποια αφορμή γεννήθηκε η ανάγκη για αυτή τη μακρόχρονη φωτογραφική διαδρομή στα παλιά σχολικά κτίρια της Ελλάδας;
Η ενασχόλησή μου με τα εγκαταλελειμμένα δημοτικά σχολεία ξεκίνησε πριν από περίπου 13 χρόνια, σχεδόν αυθόρμητα. Ήταν μια εσωτερική ανάγκη να καταγράψω κάτι που χανόταν μπροστά στα μάτια μας. Κάθε φορά που περνούσα από ένα παλιό σχολείο, σταματούσα και το κοιτούσα. Δεν ήταν μόνο το κτίριο· ήταν σαν να άκουγα φωνές, παιδικά γέλια, ψίθυρους δασκάλων. Ήθελα να αποτυπώσω αυτή την αίσθηση και να την «φυλακίσω» με τον φακό. Έτσι ξεκίνησε το ταξίδι· πρώτα συναισθηματικό και μετά γεωγραφικό.
Το έργο δεν ξεκίνησε ως αυστηρά σχεδιασμένο πρότζεκτ. Πώς εξελίχθηκε σε ένα ολοκληρωμένο φωτογραφικό αφήγημα;
Στην αρχή δεν υπήρχε πρόθεση συγκρότησης έργου ούτε κάποιο σαφές αφηγηματικό πλαίσιο. Κάθε σχολείο λειτουργούσε ως μια αυτόνομη εμπειρία. Στην πορεία, όμως, έγινε φανερό ότι οι εικόνες συνομιλούσαν μεταξύ τους. Η βιωματική εμπειρία μετασχηματίστηκε σταδιακά σε ενιαίο σώμα εικόνων, όπου κάθε φωτογραφία λειτουργεί ως μέρος μιας ευρύτερης αφήγησης για τη φθορά, τη μνήμη και τη συνέχεια.
Πόσο καθοριστική υπήρξε η ιδιότητά σας ως καθηγητή Φυσικής στη ματιά με την οποία προσεγγίσατε αυτούς τους χώρους;
Ως Φυσικός, γνωρίζω ότι τίποτα δεν χάνεται· απλώς μεταμορφώνεται. Με αυτή τη λογική προσέγγισα τα παλιά σχολικά κτίρια: όχι ως χώρους εγκατάλειψης, αλλά ως πεδία όπου η ανθρώπινη παρουσία έχει μετασχηματιστεί και εξακολουθεί να δρα μέσα από τα ίχνη της. Η πολυετής εμπειρία μου ως καθηγητής μέσα στις σχολικές αίθουσες μου έδωσε μια εσωτερική γνώση αυτών των χώρων, τόσο όταν είναι γεμάτοι παιδιά όσο και όταν αδειάζουν. Αισθανόμουν ότι δεν φωτογράφιζα με τη μηχανή, αλλά με τα μάτια. Κάποιες φορές έβλεπα και τον εαυτό μου παιδί να τρέχει στην αυλή· φωτογράφιζα τελικά και τη δική μου μνήμη.
Η μνήμη καταγράφεται ή ενεργοποιείται μέσα από το βλέμμα του θεατή;
Η μνήμη δεν καταγράφεται με αυστηρή έννοια. Η ουσιαστική μνήμη γεννιέται στη συνάντηση εικόνας και βλέμματος. Εκεί η φωτογραφία λειτουργεί ως πυροκροτητής· όχι ως αποθήκη μνήμης. Δεν σώζει το παρελθόν, αλλά το ξυπνά.
Η φωτογραφική σας προσέγγιση χαρακτηρίζεται βιωματική και όχι σκηνοθετημένη. Τι σημαίνει για εσάς ο «διάλογος με τον χώρο»;
Βιωματική σημαίνει ότι ο χώρος καθορίζει το βλέμμα. Δεν σκηνοθετώ, δεν παρεμβαίνω· παρατηρώ. Κάθε τάξη, διάδρομος, κάθε φθορά έχει τον δικό της ρυθμό, φως και αίσθηση χρόνου. Διάλογος σημαίνει να ακούς αυτά τα στοιχεία και να αφήνεσαι να σε καθοδηγήσουν στη σύνθεση, τη στιγμή που το φως τονίζει μια λεπτομέρεια.
Το έργο σας είναι περισσότερο καλλιτεχνικό ή ντοκιμαντερίστικο;
Είναι ένας συνδυασμός. Χωρίς να είμαι ιστορικός ή αρχιτέκτονας, θέλω να διασώσω κάτι πραγματικό αλλά και άυλο: την ατμόσφαιρα, τη συγκίνηση, την αίσθηση του χρόνου. Το ντοκουμέντο είναι η αφετηρία, αλλά ο στόχος είναι συναισθηματικός. Πιο πολύ από το να «καταγράψω» ένα σχολείο, θέλω να επικοινωνήσω τι ένιωσα όταν βρέθηκα εκεί.
Ο εντοπισμός των σχολείων βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην προφορική αφήγηση. Τι σας δίδαξε αυτή η «άτυπη έρευνα»;
Η συλλογή πληροφοριών ήταν απαιτητική. Υπάρχουν σχολεία σε απομονωμένες περιοχές, όπου η φύση έχει καλύψει σχεδόν τα πάντα. Σταματούσα σε καφενεία στην ενδοχώρα και μεταξύ καφέ και ρακής συνέλλεγα πληροφορίες. Εκεί υπάρχει απίστευτος πλούτος γνώσεων και εμπειριών, τις οποίες μεταφέρω όχι μόνο με τις φωτογραφίες αλλά και με τις ομιλίες μου κατά τη διάρκεια των εκθέσεων.
Υπήρξε κάποια προσωπική ιστορία που σας σημάδεψε;
Ναι, μια από τις εκθέσεις μου είχε μια μαθητική φωτογραφία από την 6η δημοτικού. Κάποια στιγμή έλαβα μήνυμα: «Στην τελευταία σειρά, ο δεύτερος από δεξιά είναι ο Νίκος ο Μπασιάς με τα όμορφα μάτια;» Ήταν πράγματι εγώ. Η αποστολέας, παλιά συμμαθήτρια, βρισκόταν στα Χανιά με τον άντρα της. Ήρθαν στην έκθεση και η συνάντησή μας ήταν γεμάτη συγκίνηση. Της χάρισα το κάδρο με τη φωτογραφία, ένα μικρό ενθύμιο μιας απρόσμενης, μαγικής αναγνώρισης.
Γιατί αρχικά παρουσιάσατε την έκθεση σε καφενεία;
Επιλέγοντας καφενεία, απορρίπτω την ιδέα ότι η τέχνη ανήκει μόνο σε μουσεία. Η εμπειρία εκεί έδωσε ζωή και ανθρώπινη επαφή στο έργο. Η Δημοτική Πινακοθήκη, όμως, λειτουργεί ως ο χώρος που αποκαλύπτει την ενιαία δομή και αφήγηση των φωτογραφιών. Οι εικόνες συνομιλούν πλέον μεταξύ τους, αποκτούν βάθος και διάρκεια.
Η έκθεση αποκτά εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Τι σημαίνει για εσάς;
Η Πινακοθήκη δίνει τη δυνατότητα σε σχολεία να βιώσουν τη φωτογραφία μέσα από οργανωμένο χώρο. Μέσα από ξεναγήσεις, δραστηριότητες και συζητήσεις, οι μαθητές κατανοούν τη σύνδεση των έργων και την ανάπτυξη της αφήγησης. Τα παλιά σχολεία συνομιλούν ξανά με τους σημερινούς μαθητές, και ο κύκλος συνεχίζεται.
Οι εκθέσεις συνοδεύονται από το λεύκωμα «Αναμνήσεις στη σκόνη». Ποιο ήταν το σκεπτικό;
Ήθελα οι φωτογραφίες να αποκτήσουν διάρκεια και να συνεχίσουν να ζουν όταν σβήσουν τα φώτα των εκθέσεων. Σήμερα, το λεύκωμα φιλοξενείται σε τριάντα επιλεγμένες βιβλιοθήκες σε όλη την Ελλάδα, διαχέοντας γνώση και μνήμη σε ευρύτερο κοινό.
Ποιο είναι το κοινωνικό ή πολιτισμικό μήνυμα του έργου;
Η ελληνική επαρχία ερημώνει και μαζί της οι μνήμες. Τα σχολεία είναι τα πρώτα που κλείνουν. Μέσα από τις φωτογραφίες, θέλω να προκαλέσω ερωτήματα: γιατί φεύγουμε; τι αφήνουμε πίσω; αν χαθεί η μνήμη, χάνεται και η συνέχεια.
Η τέχνη μπορεί να έχει κοινωνικό αντίκτυπο;
Δεν αλλάζει τον κόσμο, αλλά μπορεί να αλλάξει ματιές. Μια φωτογραφία μπορεί να γίνει σπίθα για διάλογο και συνείδηση, και μερικές φορές αυτό είναι το πρώτο βήμα για αλλαγή.
Πώς ονειρεύεστε την πορεία αυτής της δουλειάς;
Θα ήθελα να ταξιδέψει «Από το Βορρά στο Νότο». Κάθε παρουσίαση να ενεργοποιεί τοπικά την τέχνη και τον πολιτισμό. Η εισαγωγή του λευκώματος στις Δημόσιες Βιβλιοθήκες ενισχύει τη συζήτηση για την επαρχία, την εκπαίδευση, τη μνήμη και την ταυτότητα.
9°
