Φρίντα Κάλο: Όταν το πρόσωπο επισκιάζει το έργο

Ξέρουμε τα φρύδια της. Τα λουλούδια στα μαλλιά της. Αναγνωρίζουμε τις πλεξούδες της. Τα πολύχρωμα φορέματά της. Μπορούμε να την αναγνωρίσουμε σε μια τσάντα, σε ένα μπλουζάκι, σε μια κούπα. Πόσους πίνακές της, όμως, μπορούμε να φέρουμε στον νου μας; Και πόση ώρα αντέχουμε να σταθούμε μπροστά σε όσα ζωγράφισε;

Η Φρίντα Κάλο έχει αποκτήσει μια παράξενη οικειότητα με ανθρώπους που ίσως δεν έχουν δει ποτέ έργο της. Είναι απλώς «η Φρίντα». Ένα μικρό όνομα που μοιάζει να καταργεί την απόσταση ανάμεσα στη Μεξικανή ζωγράφο και σε όσους βρίσκουν στο πρόσωπό της κάτι από τον εαυτό τους. Αυτή η οικειότητα μπορεί να ανοίξει μια πόρτα στην τέχνη της. Μπορεί, όμως, να μας αφήσει και στο κατώφλι.

Η έκθεση «Frida: The Making of an Icon», στην Tate Modern έως τις 3 Ιανουαρίου 2027, εξετάζει τη διαδρομή από τη δημιουργό στο παγκόσμιο πολιτισμικό φαινόμενο. Οργανωμένη από το Museum of Fine Arts του Χιούστον σε συνεργασία με την Tate Modern, συγκεντρώνει περισσότερα από τριάντα έργα της, φωτογραφίες, προσωπικά αντικείμενα και δημιουργίες άλλων καλλιτεχνών. Στο τέλος, περισσότερα από διακόσια εμπορικά αντικείμενα καταγράφουν την έκταση της «Fridamania».

Η αριθμητική αυτή έχει τη δική της ευγλωττία. Η γυναίκα που ζωγράφιζε τον εαυτό της βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με τις αμέτρητες εκδοχές που κατασκευάζουμε εμείς γι’ αυτήν.

Για να επιστρέψουμε στη ζωγράφο, χρειάζεται να κοιτάξουμε το σώμα της με διαφορετική προσοχή. Το 1925, σε ηλικία δεκαοκτώ ετών, η Κάλο τραυματίστηκε σοβαρά όταν το λεωφορείο στο οποίο επέβαινε συγκρούστηκε με τραμ. Η ανάρρωση και οι συνέπειες του τραυματισμού επηρέασαν βαθιά τη ζωή και τη ζωγραφική της. Στους πίνακές της, το σώμα αποκτά πληγές, ανοίγεται, κατακερματίζεται, εκτίθεται στο βλέμμα.

Ωστόσο, η βιογραφία δεν αρκεί για να εξηγήσει την τέχνη. Ο πόνος δεν οδηγεί από μόνος του σε έναν μεγάλο πίνακα. Μεσολαβούν η σύνθεση, το χρώμα, η επιλογή του συμβόλου, η απόφαση για το τι θα φανερωθεί και τι θα παραμείνει αινιγματικό. Η Κάλο έδωσε μορφή στην εμπειρία της με μια ζωγραφική γλώσσα που εξακολουθεί να μας αναστατώνει.

Το σώμα στη ζωγραφική της έχει και μια ιστορία πέρα από την προσωπική της βιογραφία. Η έκθεση τοποθετεί το έργο της δίπλα στη μεξικανική παράδοση των ex-voto, των ζωγραφικών αφιερωμάτων που εκφράζουν ευγνωμοσύνη για τη σωτηρία από μια ασθένεια ή έναν κίνδυνο. Ανάμεσά τους, μια εικόνα του 18^ου αιώνα παρουσιάζει μια γυναίκα να υποβάλλεται σε μαστεκτομή. Η σωματική δοκιμασία γίνεται δημόσια μαρτυρία, με την επιγραφή να διασώζει τις περιστάσεις της. Μέσα σε αυτή την παράδοση, η ζωγραφική της Φρίντα αποκτά επιπλέον βάθος: η προσωπική εμπειρία συναντά μια συλλογική γλώσσα πόνου, πίστης και επιβίωσης.

Εδώ βρίσκεται και ο κίνδυνος της εύκολης εξύμνησης της «δύναμής» της. Στην εποχή μας, κάθε τραυματική εμπειρία καλείται σχεδόν υποχρεωτικά να καταλήξει σε ένα αισιόδοξο δίδαγμα. Η ασθενής πρέπει να γίνει μαχήτρια. Η πληγή να μετατραπεί σε μάθημα. Η δοκιμασία να αποδείξει ότι όλα ξεπερνιούνται. Μια τέτοια ανάγνωση μικραίνει τη Φρίντα. Στη ζωγραφική της υπάρχει χώρος για την αντοχή, αλλά και για την εξάντληση, την απώλεια, την αμφιθυμία. Για όσα επιμένουν χωρίς να βρίσκουν παρηγορητική λύση.

Η μεταγενέστερη αναγνώρισή της οφείλει πολλά και στις κοινότητες που είδαν στο έργο της τη δική τους εμπειρία. Το κίνημα Chicana/o, τα φεμινιστικά κινήματα και καλλιτέχνες που διερεύνησαν το φύλο, τη σεξουαλικότητα και την αναπηρία συνέβαλαν σε νέες αναγνώσεις της. Η έκθεση παρακολουθεί αυτή την ιστορία επιρροής και επανερμηνείας.

Αυτή η πολλαπλότητα είναι μέρος της σημασίας της. Ένα έργο συνεχίζει να ζει όταν διαφορετικοί άνθρωποι βρίσκουν μέσα του ερωτήματα που τους αφορούν. Η αναπαραγωγή των χαρακτηριστικών της κάνει την αναφορά αμέσως αναγνωρίσιμη. Πολύ πιο απαιτητικό είναι να συνεχίσει κανείς το ερώτημά της: πώς δίνεις μορφή σε μια εμπειρία του σώματος που οι άλλοι δυσκολεύονται να δουν ή προτιμούν να αποφεύγουν;

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει, από αυτή την άποψη, η «Efélide» της Μεξικανής Berenice Olmedo, ένα γλυπτό που συνδυάζει αυχενικό κολάρο και ορθοπεδικό κορσέ. Η συγγένεια με την Κάλο αναδύεται μέσα από τα υλικά της στήριξης και του περιορισμού, από τη συνάντηση του σώματος με το βοήθημα που χρειάζεται για να σταθεί. Δίπλα στους διακοσμημένους ιατρικούς κορσέδες της ίδιας της Φρίντα, το έργο επιτρέπει μια διαφορετική ανάγνωση της κληρονομιάς της.

Εκεί η επιρροή της γίνεται δημιουργική συνέχεια. Μια άλλη καλλιτέχνις βρίσκει τη δική της γλώσσα για να μιλήσει για την ευαλωτότητα, την αυτονομία και το δικαίωμα να υπάρχει ένα σώμα έξω από τις απαιτήσεις της τελειότητας. Η Φρίντα παραμένει παρούσα, χωρίς να χρειάζεται να βλέπουμε παντού το πρόσωπό της.

Η εμπορική αναπαραγωγή, αντίθετα, ευνοεί την απλοποίηση. Κάθε αντίφαση μπορεί να αφαιρεθεί, ώσπου να απομείνει μια εικόνα εύκολη στην κατανάλωση. Στη συσκευασία ενός προϊόντος χωρούν τα λουλούδια της. Οι πολιτικές της πεποιθήσεις χωρούν δυσκολότερα. Η στράτευσή της στο Κομμουνιστικό Κόμμα του Μεξικού ανήκει στην ιστορία της, όσο κι αν περιπλέκει τη σημερινή εμπορική αξιοποίησή της. Το βλέμμα της μπορεί να τυπωθεί παντού· η δυσφορία που προκαλεί ένας πίνακάς της μεταφέρεται πολύ πιο δύσκολα.

Βεβαίως, μια τσάντα με τη Φρίντα μπορεί να γίνει η αφορμή για μια πρώτη αναζήτηση. Η αγάπη για την τέχνη συχνά ξεκινά από κάτι μικρό και απροσδόκητο. Δεν χρειάζεται να εξετάζουμε τα κίνητρα κάθε θαυμαστή ούτε να υποτιμούμε τη χαρά ενός αναμνηστικού. Χρειάζεται, όμως, να διατηρούμε ανοιχτή τη διαδρομή από το αντικείμενο προς το έργο.

Η έκθεση της Tate προσφέρει την αφορμή να αναρωτηθούμε τι ζητάμε από τους καλλιτέχνες που αγαπάμε. Τους επιτρέπουμε να μας δυσκολέψουν; Να διαψεύσουν την εικόνα που έχουμε σχηματίσει γι’ αυτούς; Να παραμείνουν σύνθετοι, ακόμη και αντιφατικοί;

Την επόμενη φορά που θα αναγνωρίσουμε τη Φρίντα σε μια βιτρίνα, αξίζει να αναζητήσουμε και έναν πίνακά της. Να σταθούμε λίγο περισσότερο. Το πρόσωπο θα μας είναι γνώριμο. Όσα έχει να μας πει ίσως μας αιφνιδιάσουν.