ΕΜΣΤ: Ο κοσμοπολιτισμός μέσα από 3 εκθέσεις

Τρεις καλλιτέχνες που όχι μόνο είχαν δεσμούς με το εξωτερικό και το έργο τους έχει καθοριστεί από τη διασπορική εμπείρία. Αυτό είναι το κοινό σημείο στις τρεις εκθέσεις που εγκαινιάζονται στις 2 Απριλίου στο ΕΜΣΤ. Ακόμη και οι τίτλοι των εκθέσεων είναι ενδεικτικοί του τι θα δούμε στο μουσείο. Ξεκινώντας από τη Νίκη Καραγκίνη, «Ωδή στα πράγματα», σε επιμέλεια της Τίνας Πανδή, συνεχίζουμε στην «Εναντιοδρομία» του Γιάννη Χρήστου, σε επιμέλεια του Κωστή Ζουλιάτη από το Ωδείο Αθηνών. Και ολοκληρώνουμε το ταξίδι με την έκθεση «Στη Γη» του Στάθη Λογοθέτη, σε επιμέλεια Σταμάτη Σχιζάκη. Όπως ανέφερε η Κατερίνα Γρέγου στην εισαγωγική της ομιλία προτού ανεβούμε στις εκθέσεις, αυτά τα τρία πρότζεκτ αποτελούν τα πρώτα βήματα σε μια σειρά από άλλες δράσεις του μουσείου πάνω στο θέμα της διασποράς, η οποίες θα κορυφωθούν με μια μεγάλη έκθεση «Τhe Cosmopolitans» τον Δεκέμβριο του 2026. 

ΕΜΣΤ: Στην έκθεση «Νίκη Καναγκίνη: Ωδή στα πράγματα»

Η Νίκη Καναγκίνη γεννήθηκε στην Αλεξανδρούπολη, σπούδασε στην Αγγλία και έζησε στην Αθήνα. Η έκθεση αυτή αποτελεί τη μεγαλύτερη αναδρομική που έχει γίνει για αυτήν μέχρι τώρα και σημαντική ήταν και η συμβολή της κόρης της, Λίας, στο όλο εγχείρημα. 'Οπως τόνισε η επιμελήτρια Τίνα Πανδή,  στόχος ήταν να αναδειχθούν πτυχές του έργου της που δεν είχαν μέχρι τώρα αναδειχθεί όπως για παράδειγμα η σχέση του έργου της με τις εφαρμοσμένες τέχνες, η κριτική της πάνω στη γλώσσα του μοντερνισμού, ο στοχασμός της πάνω στην έμφυλη ταυτότητα αλλά και έννοιες που ήταν πολύ καίριες και την εποχή που τις ανέπτυξε και είχαν να κάνουν με την κοινωνική και συμμετοχή διάσταση του έργου τέχνης. «Ο τίτλος της έκθεσης -που εμπνέεται μάλιστα απο ένα έργο που θα δούμε μέσα σε αυτήν- είναι πολύ εύγλωττος ως προς την επιμελητική προσέγγιση. Είναι ο τίτλος ενός ποιήματος του Νερούντα που το χρησιμοποίησε και η ίδια της σε κάποια έργα της δεκαετίας του 1990, ένα ποίημα που είχε επιρροή στο έργο της και δείχνει αυτή τη μεγάλη προσήλωσή της και τη γοητεία που της ασκούσε ο καθημερινός κόσμος των αντικειμένων που μας περιβάλλουν τα οποία είναι συνοδοιπόροι της ύπαρξής μας, δεν είναι μόνο υλικά στοιχεία αλλά φέρουν τη μνήμη, την ταυτότητά μας, την προσωπική και συλλογική μνήμη. Η Καναγκίνη εισήγαγε τη συμμετοχική δράση του θεατή στα έργα της, βάζοντάς τον σε μια στοχαστική ματιά πάνω σε αυτά. Ενώ από την άλλη για εκείνη τα αντικείμενα συνδέονται με έναν ευρύτερο κόσμο αισθήσεων, ενώ μας μιλούν για τη σύγχρονη πολιτισμική συνθήκη.

Στην έκθεση θα βρούμε έργα από τη δεκαετία του 1950 μέχρι και τον θάνατό της (2008). «Δόθηκε μεγάλη έκθεση σε εγκαταστάσεις μεγάλης κλίμακας πολλές από τις οποίες είχαμε να τις δούμε για δεκαετίες, εξασφαλίζοντας μάλιστα μια σύγχρονη μουσειολογική συνθήκη. Πολλοί καλλιτέχες αυτής της γενιάς δεν είχαν καν τη δυνατότητα να δουν τα έργα τους σε ένα τέτοιο ιδεώδες μουσειακό περιβάλλον. Οπότε είναι και μια οφειλή του μουσείου σε αυτές τις γενιές και ειδικότερα των γυναικών που είχαν μια πιο αποσιωπημένη συμβολή στο πεδίο της ιστορίας της τέχνης»

Το εναρκτήριο έργο της έκθεσης, με τίτλο «Μετακίνηση» αποτελεί ένα από τα τελευταία της έργα (2004) και το δημιουργεί για μια έκθεση στην Αλεξανδρούπολη, ενώ κινείται εντελώς σε αυτό το στοιχείο του κοσμοπολιτισμού, την κοινή θεματική των τριών εκθέσεων. Εδώ η καλλιτέχνις εστιάζει στο γενεαλογικό ταξίδι του παππού και της γιαγιάς της (Μαριγώ και Χριστόδουλος) -από την πλευρά της μητέρας της- μέσα από τις αλλαγές των ονομάτων στους γαμήλιους τσεβρέδες της οικογένειάς της (χρυσοκέντητα μονογράμματα), ανάλογα με τους τόπους μετακινησείς τους. Η οικογένεια έζησε δυο σημαντικές εκτοπίσεις. Η πρώτη έγινε την περίοδο των Βαλκανικών Πολέμων όπου μετακινήθηκαν από το Ορτακιό (που βρίσκεται σήμερα στη Βουλγαρία) στην Αλεξανδρούπολη) και το 1939 υπό τη σκιά του επικείμενου Α' Παγκοσμίου Πολέμου η οικογένεια εγκαθίσταται στην Αθήνα. Οπότε είναι μια αφήγηση της διασπορικής ταυτότητας, εστιάζοντας στα αντικείμενα που έζησαν και αυτά πολλές προσφυγές. Δίπλα από αυτό το έργο υπάρχει μια μεγενθυμένη λεπτομέρεια του νυφικού της μητέρας της.

Τα πρώιμα έργα της στρέφονται γύρω από τη γλώσσα της αφαίρεσης. Στο πλαίσιο της διπλωματικής έκθεσης στο Λονδίνο θα στραφεί στις ταπισερί. Ξαναβλέπει τις υφάνσεις μέσα από τη λογική ενός αυτόνομου έργου τέχνης που της δίνουν τη δυνατότητα να πειραματιστεί μέσα από έννοιες όπως ο χώρος, το υλικό, η σύνθεση. Σιγά σιγά προκύπτουν μέσα από τις ταπισερί τα γλυπτά εσωτερικού χώρου.

Η Νίκη Καναγκίνη ενδιαφέρεται για τη γραφή ως εικαστική πράξη. Στην έκθεση θα δούμε μεγάλης κλίμακας εγκαταστάσεις όπως το πεντάπτυχο έργο που παρουσίασε το 1976. Ένας από τους στόχους ήταν να ξαναστηθεί αυτή η εγκατάσταση. Πρόκειται για ένα πεντάπτυχο έργο που αποτελεί μια αλληλουχία εικόνων που είναι μεταξοτυπίες. Πίσω τους έχει τοποθετήσει λάμπες φθορισμού ώστε να παραπέμπουν σε διαφημιστικές πινακίδες. Στον απέναντι τοίχο θα βρούμε κάποια από τα πρωτότυπα σχέδιά της. Το θέμα εδώ είναι η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος. Οπότε έχει μια σύγχρονη προσέγγιση για την εποχή για την οικολογική καταστροφή. Σε αυτό το σημείο της έκθεσης βλέπουμε επίσης για πρώτη φορά ξεκάθαρα τη συμμετοχική δράση του θεατή, όπως το αντιλαμβανόταν η καλλιτέχνις. Σε μεγάλης κλίμακας έργα τοποθετεί καρέκλες όπου ο θεατής μπορεί να κάτσει και να στοχαστεί. 

Τα πιο γνωστά και χαρακτηριστικά της έργα είναι στην αίθουσα που θα βρούμε και το έργο από το οποίο πήρε τον τίτλο η έκθεση, το «Ωδή στα πράγματα». Εδώ η καλλιτέχνης ενώνει τα του οίκου με την καλλιτεχνική δημιουργία, εμπνεόμενη ουσιαστικά από τη δική της περίπτωση, όντας γυναίκα, καλλιτέχνης και μητέρα δυο παιδιών. Τα φιλοτέχνησε στα μέσα της δεκαετίας του 1970, σε μια εποχή έντονων κοινωνικών μετασχηματισμών, όπου επαναπροσδιορίζονται οι έμφυλες ταυτότητες. Εδώ οικειοποιείται καθημερινά αντικείμενα του σπιτιού, τα απαλλάσσει από τη χρηστική τους λειτουργία και τα επαναφέρει σε ένα καλλιτεχνικό πεδίο. Όλα έχουν να κάνουν με την έμφυλη κατανομή ρόλων και την έμφυλη ταυτότητα. Εδώ για παράδειγμα στην απλώστρα αντί για τα ρούχα βάζει τις μεταξοτυπίες της στο έργο «Εν οίκω». 

Προς το τέλος της έκθεσης εστιάζουν στα συμμετοχικά της έργα, στις πιο performative εγκαταστάσεις, όπως το έργο που καλεί τους θεατές να φάνε τα κεράσια, καθώς είναι πλυμένα. Παράλληλα, θα δούμε την αγάπη της και για το ένδυμα που φέρει την ιστορία και τη μνήμη. Το τελευταίο έργο της έκθεσης καλεί τον επισκέπτη να καταγράψει τις σκέψεις του με χρωματιστά λαδο-παστέλ. 

«Γιάννης Χρήστου: Εναντιοδρομίες» στο ΕΜΣΤ

Η έκθεση αυτή έχει πραγματοποιηθεί σε συνεργασία με το Ωδείο Αθηνών, σε επιμέλεια του Κωστή Ζουλιάτη, ο οποίος μελετά το έργο του συνθέτη τα τελευταία 20 χρόνια. Η συνεργασία της οικογένειάς του ήταν και εδώ καθοριστική. Η δυσκολία της εν λόγω έκθεσης ήταν ότι έπρεπε να δημιουργηθεί ένα πρότζεκτ που δεν θα παρουσίαζε τα έργα του, παρά επιλεγμένα αποσπάσματά τους, μιας και μιλάμε για έναν μουσικό. Ωστόσο, το αρχείο του, οι σημειώσεις του και οι παρτιτούρες του αποτέλεσαν πολύτιμο οδηγό για να μπορέσει να στηθεί η έκθεση. Όπως φανερώνει και ο τίτλος, εδώ δεν χρειάζεται να ακολουθήσουμε μια χρονολογική σειρά στην έκθεση, μπορεί κάποιος να αρχίσει είτε από την αρχή είτε από το τέλος. Άλλωστε η προσέγγιση του έργου του είναι θεματική, όχι βιογραφική. Στόχος είναι να προσφέρει στον θεατή μια καταβύθιση στο αρχείο, τη μουσική και τη φιλοσοφία αυτού του καλλιτέχνη που έφυγε νωρίς αφήνοντας ωστόσο ένα σπουδαίο έργο σε μόλις 20 χρόνια, από το 1940 έως το 1969. Γι'α αυτό άλλωστε και καθ'όλη τη διάρκεια της επίσκεψης ακούγονται από τα μεγάφωνα επιλεγμένα έργα του. Ο τίτλος της έκθεσης παίρνει το όνομά του από ένα έργο του καλλιτέχνη. 

Ξεκινώντας από τον «Φοίνικα», το πρώτο του έργο, φαίνεται μια ωριμότητα στη γραφή του, αν και ήταν το πρώτο του έργο. Μάλιστα στις επιστολές που βλέπουμε στην έκθεση υπάρχει αλληλογραφία με τον Δημήτρη Μητρόπουλο, ο οποίες εξέφρασε το ενδιαφέρον να το διευθύνει, κάτι που εντέλει δεν συνέβη. Στη συνέχεια, βλέπουμε τη σχέση του με τον αδερφό του που σημάδεψε τη σκέψη του και τη φιλοσοφία του. Ο αδερφός του ήταν ψυχαναλυτής και από τους πρώτους ακόλουθους του Γιούνγκ. Είχε ξεκινήσει ένα βιβλίο, το οποίο ανέλαβε να ολοκληρώσει ο συνθέτης έπειτα από τον πρόωρο θάνατο του αδερφού του από αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Η σχέση του με τον αδερφό του, τα βιώματά του, οι σπουδές φιλοσοφίας, επηρέασαν σαφώς τη σκέψη του και τον τρόπο που αντιλαμβανόταν τη μουσική. Ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία της θεωρίας του ήταν η μετά-πράξη, δηλαδή  όλα τα στοιχεία που φεύγουν πέρα από το συμβατικό και το λογικό. 

Οι παρτιτούρες του και τα σχέδιά του στα έργα του είναι ενδεικτικά του τρόπου που αντιμετώπιζε τα έργα του. Έτσι έχουμε το «Μυστήριο» που ήταν να το παρουσιάσει ο Μάνος Χατζιδάκις με την Πειραματική Ορχήστρα αλλά κάπου κόλλησε η παρουσίαση. Μέσα στην σκοτεινή αίθουσα μπορούμε να δούμε τα σχέδιά του για την Τελετουργία και να ακούσουμε και τη σχετική μουσική. Εδώ βασίζεται σε έναν μύθο για τα 12 βήματα της καταβύθισης στον Κάτω Κόσμο.

Ενώ το πιο μεγαλεπίβολο σχέδιό του είναι η «Ορέστεια» που συνδύαζε κίνηση, χορό και μουσική αλλά έμεινε ανολοκλήρωτο λόγω του ατυχήματος που του στοίχισε τη ζωή. Κανείς δεν γνωρίζει πώς θα ήταν αυτό το έργο, αλλά από τις σημειώσεις του φαίνεται ότι θα χρησιμοποιούσε και μουσικούς και ηθοποιούς και χορευτές σε ένα πρότζεκτ που δεν ήταν μεν θεατρικό αλλά είχε πολλά θεατρικά στοιχεία. 

Στάθης Λογοθέτης: Στη Γη στο ΕΜΣΤ

Η τρίτη έκθεση που εγκαινιάζεται στις 2 Απριλίου, σε επιμέλεια του Σταμάτη Σχιζάκη, βρίσκεται στο ισόγειο του ΕΜΣΤ και είναι αφιερωμένη σε έναν καλλιτέχνη που επίσης έφυγε σχετικά πρόωρα από την ενεργό δράση και από τη ζωή. Ο Στάθης Λογοθέτης γεννήθηκε το 1925 στη Βουλγαρία, στη συνέχεια η οικογένειά του μετακόμισε στη Θεσσαλονίκη το 1930 αλλά με τον πόλεμο, επειδή τα παιδιά γνώριζαν γερμανικά, τα έστειλαν στη Βιέννη για να τα προστατεύσουν. Ο μεγαλύτερος αδερφός του παρέμεινε εκεί και έγινε μεγάλος μουσικός στη Βιέννη. Ο Στάθης, ενώ επιστρέφει στην Ελλάδα, πηγαίνει στη Βιέννη για να σπουδάσει Ιατρική, αλλά εντέλει θα σπουδάσει μουσική. Ωστόσο, δεν γίνεται μουσικός αλλά καλλιτέχνης. Το χαρακτηριστικό της τέχνης του όμως είναι αυτή η ιδιαίτερη σχέση με τον καμβά που ανέπτυξε μέσα στα χρόνια. Ο καμβάς για εκείνον εκτός του ότι είναι σαν προέκταση του ανθρώπινου σώματος, παράλληλα αποτελεί και ένα στοιχείο συνδεδεμένο με τη φύση. 

Το χαρακτηριστικό κόκκινο στους καμβάδες του, όπως επεσήμανε και ο επιμελητής Σταμάτης Σχιζάκης, συμβολίζει το τραύμα και την επούλωσή του. Οπότε μπορεί να μην ασχολήθηκε με την Ιατρική στη ζωή του, αλλά στα έργα του είναι ξεκάθαρη αυτή η σχέση με το ανθρώπινο σώμα, σε όλη την πορεία της τέχνης του. Οι καμβάδες που βλέπουμε στην αρχή της έκθεσης είναι σαν να έχουν έναν ξεκάθαρο συμβολισμό: το τελάρο είναι τα κόκαλα, ο καμβάς το δέρμα και το κόκκινο χρώμα το αίμα. 

Οι καμβάδες μετατρέπονται και σε «κοστούμια» που φοριούνται και μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε περφόρμανς. Στην έκθεση θα βρούμε έργα που έχουν φορεθεί -κάποια κατά τη διάρκεια μας περφόρμανς που έκανε με τον αδερφό του -με τον οποίο συνεργαζόταν κατά καιρούς. Στην περφόρμανς με τον τίτλο «Ταύτιση» (1982) έχει γράψει ο ίδιος το πρώτο και το μόνο μουσικό κομμάτι που συνοδεύει κάποιο έργο του. 

Στη συνέχεια της πορείας του, αρχίζει και πειραματίζεται με τον καμβά με τον δικό του μοναδικό τρόπο. Ο καμβάς θάβεται στη γη, γίνεται ένα με  αυτήν και στη συνέχεια τον επεξεργάζεται ώστε να φτιάξει τα έργα του, τα οποία αποτελούν μέρος του περιβάλλοντός του. Αποκορύφωμα αυτής της δραστηριότητας είναι το τελευταίο έργο της έκθεσης που δεσπόζει από μακριά. Αυτό το δούλευε σε ένα γερμανικό χωριό για έναν χρόνο. Είχε τον μισό καμβά θαμμένο στη γη, τον πότιζε και τον φρόντιζε σαν να ήταν ζωντανός οργανισμός. Και μετά το πέρας του χρόνου, τον έβγαλε από τη γη, τον επεξεργάστηκε και τον παρουσίασε στον κόσμο. 

ΙΝFO
ΕΜΣΤ, Εγκαίνια 2 Απριλίου