Παχυσαρκία: Από το στίγμα στην πρόληψη. Τι αλλάζει στην αντιμετώπιση της νόσου

«Δεν ήμουν παχουλό παιδάκι, ούτε μεγάλωσα με διατροφικές διαταραχές. Το φαγητό είχε εξέχουσα θέση στην καθημερινότητά μου. Καθώς μεγάλωνα, άρχισε να αυξάνεται το βάρος μου, αλλά οι εξετάσεις μου ήταν καλές. Σταδιακά, μείωσα το γυμναστήριο και το περπάτημα. Κουραζόμουν εύκολα. Ξεκίνησαν οι πόνοι στα γόνατα, η δυσκαμψία μετά τον ύπνο, η υπνική άπνοια, αλλά συνέχισα να παίρνω βάρος και να μειώνω την όποια δραστηριότητα. Το καμπανάκι χτύπησε όταν ένας παθολόγος μού είπε πως, αν δεν αλλάξω άμεσα συνήθειες, βαδίζω ολοταχώς για διαβήτη. Συμμορφώθηκα προσωρινά, αλλά ξανακύλησα, πήρα κι άλλο βάρος, ενώ ο πόνος πια ήταν και στη μέση. Η κινητικότητά μου σχεδόν ανύπαρκτης. Ήμουν, επισήμως, κλινικά “ανάπηρη’’ και υποψήφια για διαβήτη και καρδιαγγειακό επεισόδιο. Έκανα αμέσως τις εξετάσεις του “Προλαμβάνω’’ και τις συμπληρωματικές που μου έγραψε ο ενδοκρινολόγος, ακολουθώ το πλάνο του και ήδη υπάρχει τεράστια βελτίωση και αισιοδοξία...»

Η ιστορία της Δ. δεν είναι εξαίρεση. Η παχυσαρκία σήμερα αναγνωρίζεται ως χρόνια και υποτροπιάζουσα νόσος, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), που επηρεάζεται από γενετικούς και νευροβιολογικούς παράγοντες, αλλά και από διατροφικές συνήθειες που συνδέονται, μεταξύ άλλων, με την περιορισμένη πρόσβαση σε υγιεινά τρόφιμα. Τα τελευταία στοιχεία δεν είναι καθόλου ενθαρρυντικά, καθώς περισσότεροι από 1 δισ. άνθρωποι παγκοσμίως εκτιμάται ότι ζουν με παχυσαρκία ή βρίσκονται στο όριό της, με τη συχνότητα της νόσου να παρουσιάζει αυξητικές τάσεις σχεδόν σε όλες τις χώρες.

Παχυσαρκία: Από τη διάγνωση στην πρόληψη

Ακριβώς σε αυτό το σημείο έρχεται να παρέμβει το Εθνικό Πρόγραμμα «Προλαμβάνω», επιχειρώντας να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε –και κατ’ επέκταση προλαμβάνουμε και αντιμετωπίζουμε– την παχυσαρκία, έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου για καρδιαγγειακά νοσήματα. Στην πράξη, το πρόγραμμα μεταφράζει την έννοια της πρόληψης σε συγκεκριμένες υπηρεσίες, δίνοντας τη δυνατότητα στους πολίτες να έχουν ολοκληρωμένη φροντίδα και ιατρική παρακολούθηση, μέσα από ένα οργανωμένο σύστημα παραπεμπτικών εξετάσεων και καταγραφής.

Το πρόγραμμα εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο δράσεων για τη δημόσια υγεία, με έμφαση και στην πρόληψη των καρδιαγγειακών παθήσεων. Συγκεκριμένα η παχυσαρκία συνδέεται με μια σειρά σοβαρών νοσημάτων, όπως ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2, η υπέρταση, η στεφανιαία νόσος, το σύνδρομο υπνικής άπνοιας, η καρδιακή ανεπάρκεια, τα αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια, η στεατωτική ηπατική νόσος και η χρόνια νεφρική νόσος.

Το βάρος πέρα από το σώμα

Σε αντίθεση με σαφώς επιβλαβείς συνήθειες, όπως το κάπνισμα ή η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, η πρόληψη της παχυσαρκίας δεν βρίσκεται στο ίδιο επίπεδο προτεραιότητας σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο, καθώς πρόκειται για ένα πολυσύνθετο ζήτημα που σχετίζεται με παράγοντες όπως ο μεταβολισμός, η πρόσβαση σε ποιοτικά τρόφιμα, αλλά και ευρύτερες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες.

Την ίδια στιγμή, το βάρος συνδέεται πιο άμεσα με την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας, την αυτοεκτίμηση και τη θέση μας στο κοινωνικό περιβάλλον. Η συζήτηση γύρω από τη διατροφή και τη μείωση του βάρους συχνά γίνεται πιο ευαίσθητη και μπορεί να εκληφθεί όχι ως σύσταση για έναν πιο υγιεινό τρόπο ζωής, αλλά ως προσωπική κριτική. Τα στατιστικά στοιχεία, ωστόσο, είναι σαφή και αποτυπώνουν την επικινδυνότητα της νόσου, σε παγκόσμιο επίπεδο όσο και στη χώρα μας.

Η εικόνα σε αριθμούς

Σύμφωνα με στοιχεία του ΠΟΥ, από το 2022, ένας στους οκτώ ανθρώπους παγκοσμίως είναι παχύσαρκος με δείκτη μάζας σώματος μεγαλύτερο του 30. Τα τελευταία χρόνια, η παχυσαρκία στους ενήλικες έχει διπλασιαστεί σε σχέση με το 1990, ενώ στα παιδιά έχει τετραπλασιαστεί. Κατά τη χρονιά αναφοράς, το 43% των ενηλίκων παγκοσμίως ήταν υπέρβαροι και το 16% παχύσαρκοι. Αντίστοιχα, περίπου 390 εκατομμύρια παιδιά 5 έως 19 ετών θεωρούνταν υπέρβαρα, με τα 160 εκατομμύρια εξ αυτών να ξεπερνούν το όριο της παχυσαρκίας.

Η εικόνα αποτυπώνεται με ανάλογη ένταση και στην Ελλάδα. Σύμφωνα με το Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Παχυσαρκίας για το 2022, το 55% των ενηλίκων θεωρείται υπέρβαρο, ενώ το 12% παχύσαρκο. Παρότι το υπερβολικό βάρος είναι πιο συχνό στους άνδρες, το ποσοστό παχυσαρκίας είναι αναλογικά υψηλότερο στις γυναίκες. Συγκεκριμένα, μία στις πέντε υπέρβαρες γυναίκες θεωρείται παχύσαρκη, ενώ στους άνδρες η αντίστοιχη αναλογία είναι ένας προς έξι.

Ανησυχητικά είναι τα στοιχεία για τα παιδιά, καθώς για την περίοδο 2022-2024 το 37% θεωρήθηκε υπέρβαρο και το 18% παχύσαρκο. Παράλληλα, καταγράφονται και ορισμένα πιο θετικά στοιχεία, καθώς η χώρα μας βρίσκεται στις υψηλότερες θέσεις σε κατά κεφαλήν κατανάλωση φρούτων και στις χαμηλότερες ζαχαρωδών προϊόντων.

Εθνικό Πρόγραμμα «Προλαμβάνω»: Πώς λειτουργεί στην πράξη

Στο πλαίσιο του Εθνικού Προγράμματος «Προλαμβάνω», και ειδικότερα για την αντιμετώπιση της παχυσαρκίας ενηλίκων, οι πολίτες έχουν τη δυνατότητα να εξετάζονται δωρεάν σε ένα ευρύ δίκτυο δημόσιων δομών υγείας σε όλη τη χώρα. Παράλληλα, προβλέπεται η σταδιακή ένταξη επιπλέον δομών, ώστε να ενισχυθεί η γεωγραφική κάλυψη και η πρόσβαση των πολιτών.

Η υποδιοικήτρια της 2ης Υγειονομικής Περιφέρειας Πειραιώς και Αιγαίου, κ. Ολυμπία Χριστοφιλέα, μίλησε στην ATHENS VOICE για τη σημασία της πρόληψης και τη μέχρι τώρα ανταπόκριση των πολιτών. Όπως εξηγεί, η διαδικασία είναι απλή και άμεσα προσβάσιμη, καθώς περιλαμβάνει βασικές μετρήσεις –όπως ο Δείκτης Μάζας Σώματος και η περίμετρος μέσης–, εκτίμηση του ατομικού κινδύνου και, όπου απαιτείται, καθοδήγηση για περαιτέρω διερεύνηση. Για τα άτομα με νοσογόνο παχυσαρκία προβλέπεται στοχευμένη παρέμβαση, με δωρεάν ιατρική παρακολούθηση, διατροφική συμβουλευτική και, όπου ενδείκνυται, φαρμακευτική υποστήριξη.

Η ίδια επισημαίνει ότι «η παχυσαρκία αποτελεί μια χρόνια νόσο που συχνά εξελίσσεται σιωπηλά, με αποτέλεσμα πολλοί πολίτες να υποεκτιμούν τον κίνδυνο. Οι πολίτες κινητοποιούνται κυρίως όταν αντιληφθούν τον προσωπικό τους κίνδυνο ή όταν επιδιώκουν να βελτιώσουν την καθημερινότητά τους». Καθοριστικό ρόλο παίζουν η δωρεάν πρόσβαση, η εγγύτητα των υπηρεσιών και η καθοδήγηση από επαγγελματίες υγείας. «Για πρώτη φορά, η κινητοποίηση ενισχύεται μέσα από ένα οργανωμένο πρόγραμμα της Πολιτείας. Κατά το πρώτο διάστημα, όταν και ξεκίνησε το πρόγραμμα αντιμετώπισης παχυσαρκίας ενηλίκων, περισσότερα από 3.000 ραντεβού πραγματοποιήθηκαν στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, δείχνοντας την ανταπόκριση των πολιτών», τονίζει.

Η κ. Χριστοφιλέα αναφέρεται, επίσης, στις δράσεις ενημέρωσης που αναπτύσσονται σε τοπικές κοινότητες, με στόχο την ενίσχυση της πρόληψης και την υιοθέτηση πιο υγιεινών διατροφικών συνηθειών.

«Η πρόληψη και η αντιμετώπιση της παχυσαρκίας αποτελούν βασική προτεραιότητα για τη δημόσια υγεία. Η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, μέσα από την καθημερινή επαφή με τους πολίτες και την οργανωμένη παροχή υπηρεσιών, διασφαλίζει την έγκαιρη διάγνωση, την υποστήριξη και την καθοδήγηση, καθιστώντας την πρόληψη πραγματικά προσβάσιμη σε όλους». 

Διεύρυνση του προγράμματος «Προλαμβάνω»: +12.000 νέοι δικαιούχοι

Σύμφωνα με τον Πανελλήνιο Φαρμακευτικό Σύλλογο, περίπου 12.000 επιπλέον πολίτες εντάσσονται στο πρόγραμμα πρόληψης κατά της παχυσαρκίας, έχοντας ολοκληρώσει τις εξετάσεις για τον καρδιαγγειακό κίνδυνο έως τις 28 Φεβρουαρίου 2026.

Οι δικαιούχοι λαμβάνουν παραπεμπτικά για τις Δημόσιες Μονάδες Παροχής Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας (Δημόσια Νοσοκομεία, Κέντρα Υγείας). Εκεί πραγματοποιείται η ιατρική αξιολόγηση και, όπου χρειάζεται, η έναρξη θεραπείας.

Η εικόνα του προγράμματος

Ο συνολικός αριθμός των εκδοθέντων παραπεμπτικών ανέρχεται σε 56.000. Οι δικαιούχοι του προγράμματος  αντιμετώπισης της παχυσαρκίας

• Άτομα με Δείκτη Μάζας Σώματος (BMI) ≥ 40
• Άτομα με BMI 37-40, εάν συνυπάρχει τουλάχιστον μία συννοσηρότητα

Το 10% των δικαιούχων του προγράμματος είναι άτομα με Δείκτη Μάζας Σώματος άνω του 50, υφίστανται δηλαδή κάποια μορφή αναπηρίας λόγω της παχυσαρκίας.

Μετά τον αιματολογικό έλεγχο και την εκτίμηση καρδιαγγειακού κινδύνου, εκδίδεται αυτόματα παραπεμπτικό. Ακολουθεί ιατρική αξιολόγηση από ενδοκρινολόγο/διαβητολόγο ή γενικό ιατρό.

Τι περιλαμβάνει η παρέμβαση

• Δωρεάν ιατρική παρακολούθηση
• Δωρεάν διατροφική συμβουλευτική
• Δωρεάν φαρμακευτική αγωγή, εφόσον κριθεί απαραίτητη από τον θεράποντα ιατρό