Στο μουσείο με τα παιδιά: Πώς το slow looking μας βοηθά να ανακαλύψουμε τα μουσεία μαζί με τα παιδιά, χωρίς βιασύνη, μέσα από ερωτήσεις, παιχνίδι και φαντασία
Στο επεισόδιο του Μαμάδες με Ρούμι με τίτλο «Slow looking: Μαθαίνοντας να κοιτάζουμε», με καλεσμένη τη μουσειολόγο και σύμβουλο μουσείων Βασιλική Μαρκάκη, συζητήσαμε για το slow looking: την πρακτική της αργής και προσεκτικής παρατήρησης μέσα στα μουσεία και στους εκθεσιακούς χώρους. Εστιάσαμε στο ότι τα μουσεία δεν είναι μόνο χώροι γνώσης αλλά μπορούν να γίνουν προορισμοί εμπειρίας, συνάντησης και παύσης για μικρούς και μεγάλους- αρκεί να μη βιαζόμαστε να τα δούμε όλα, αλλά να δίνουμε χρόνο σε όσα πραγματικά κινούν την περιέργειά μας.
Πόσο ωραίο θα ήταν να ακούγαμε τα παιδιά να αναφωνούν «Απ’ το μουσείο δεν θέλω να βγω», όπως λέει και το αγαπημένο τραγούδι της Λιλιπούπολης (σε στίχους της Μαριανίνας Κριεζή και μουσική του Νίκου Κυπουργού!).
Τι είναι, όμως, αυτό που μπορεί να κάνει μια επίσκεψη στο μουσείο τόσο ενδιαφέρουσα, ώστε τα παιδιά να μη βιάζονται να φύγουν; Να περνούν όμορφα, να ανακαλύπτουν πληροφορίες που έχουν νόημα για εκείνα και, κυρίως, να νιώθουν ότι συμμετέχουν σε μια εξερεύνηση αντί να ακολουθούν απλώς τους μεγάλους από αίθουσα σε αίθουσα;
Τα παιδιά δεν γοητεύονται μόνο από τα εκθέματα, αλλά από τις ιστορίες που κρύβονται πίσω από αυτά. Από την αίσθηση ότι κάποιος τα χρησιμοποίησε, τα δημιούργησε ή τα κράτησε στα χέρια του πριν από εκατοντάδες χρόνια. Τα μουσεία μπορούν να τα φέρουν σε επαφή με διαφορετικές εποχές και άγνωστους κόσμους, να καλλιεργήσουν τη φαντασία και την κριτική τους σκέψη και, κυρίως, να τα κάνουν να αναρωτηθούν.
Για να συμβεί αυτό, όμως, δεν αρκεί να κοιτάζουν παθητικά προθήκες και να διαβάζουν αμέτρητες λεζάντες. Ένα παιχνίδι αναζήτησης, μια ερώτηση, ένα πείραμα, μια ιστορία ή μια… αποστολή για να εντοπίσουν μια μικρή λεπτομέρεια μπορούν να μετατρέψουν την επίσκεψη σε προσωπική εμπειρία. Αυτό δεν σημαίνει ότι θα αποκτήσουν λιγότερες γνώσεις ή πληροφορίες· αλλά σίγουρα χρειάζονται τρόπους να τις ανακαλύπτουν ενεργά, με περιέργεια, φαντασία και χαρά.
Μια επιτυχημένη επίσκεψη στο μουσείο δεν μετριέται από τον αριθμό των αιθουσών που διασχίσαμε ή των εκθεμάτων που προλάβαμε να δούμε. Πολύ συχνά, στην προσπάθειά μας να αξιοποιήσουμε αυτή μας την έξοδο, καταλήγουμε να κινούμαστε βιαστικά από προθήκη σε προθήκη, να διαβάζουμε λεζάντες και να μεταφέρουμε στα παιδιά πληροφορίες, χωρίς να τους αφήνουμε χρόνο να παρατηρήσουν ό,τι πραγματικά τους κίνησε το ενδιαφέρον.
Εδώ έρχεται το slow looking: η πρακτική τού να στεκόμαστε για περισσότερο χρόνο μπροστά σε ένα έργο ή ένα αντικείμενο και να αφήνουμε το βλέμμα μας να περιπλανηθεί. Δεν χρειάζονται ειδικές γνώσεις ούτε υπάρχει μία σωστή απάντηση. Μπορούμε απλώς να παρατηρήσουμε τα χρώματα, τα υλικά, τις μορφές και τις μικρές λεπτομέρειες. Να αναρωτηθούμε τι συμβαίνει, ποιος μπορεί να χρησιμοποίησε αυτό το αντικείμενο ή ποια ιστορία θα μπορούσε να κρύβεται πίσω από την εικόνα.
Ίσως, τελικά, ένα έκθεμα που κοιτάξαμε πραγματικά να μείνει στη μνήμη ενός παιδιού περισσότερο από ένα ολόκληρο μουσείο που διασχίσαμε βιαστικά.
Πώς μπορούμε να εφαρμόσουμε το slow looking σε μια επίσκεψη με παιδιά;
Προετοιμαζόμαστε, χωρίς να κάνουμε… διάλεξη!
Πριν από την επίσκεψη μπορούμε να δούμε μαζί με το παιδί μερικές εικόνες από το μουσείο, να επιλέξουμε μία αίθουσα που η θεματική της μας τράβηξε το ενδιαφέρον, ή να διαβάσουμε μια σύντομη ιστορία σχετική με την έκθεση.
Μπορούμε, επίσης, να συνδέσουμε την επίσκεψη με ένα θέμα που συζήτησαν στο σχολείο ή με κάποιο βιβλίο που διαβάζουμε αυτή την περίοδο. Λίγη εξοικείωση αρκεί για να ξέρει το παιδί περίπου τι πρόκειται να συναντήσει και να αναγνωρίσει, όταν βρεθεί εκεί, κάτι που του είναι ήδη οικείο- χωρίς να μετατρέψουμε τη βόλτα σε μάθημα.
Αφήνουμε το παιδί να μας οδηγήσει
Δεν χρειάζεται να αποφασίζουμε πάντα εμείς ποιο είναι το σημαντικότερο έκθεμα. Μπορούμε να ρωτήσουμε: «Πού θέλεις να σταθούμε;» ή «Τι σου τράβηξε πρώτο την προσοχή;». Το αντικείμενο που θα επιλέξει μπορεί να μην είναι το διασημότερο της συλλογής, αλλά ίσως γίνει εκείνο που θα θυμάται περισσότερο.
Μετατρέπουμε την παρατήρηση σε παιχνίδι
Αναζητάμε ένα συγκεκριμένο χρώμα, ένα ζώο, ένα πρόσωπο ή μια παράξενη λεπτομέρεια. Περιγράφουμε ένα έργο και ζητάμε από τους υπόλοιπους να μαντέψουν ποιο είναι. Δίνουμε δικούς μας τίτλους πριν διαβάσουμε τις λεζάντες ή φανταζόμαστε τι συνέβη λίγο πριν από τη σκηνή που βλέπουμε και τι θα ακολουθήσει.
Δίνουμε δικούς μας τίτλους στα έργα
Πριν διαβάσουμε τη λεζάντα που συνοδεύει ένα έργο, μπορούμε να παρατηρήσουμε προσεκτικά τις λεπτομέρειές του και να σκεφτούμε έναν δικό μας τίτλο. Δεν έχει σημασία αν θα «πέσουμε μέσα». Σημασία έχει ότι κάνουμε υποθέσεις, ανταλλάσσουμε διαφορετικές ερμηνείες και ανακαλύπτουμε πόσο διαφορετικά μπορεί να κοιτάζει ο καθένας μας το ίδιο πράγμα. Στο τέλος διαβάζουμε τον πραγματικό τίτλο και συζητάμε αν μας αποκαλύπτει κάτι που δεν είχαμε προσέξει.
Κάνουμε ερωτήσεις ανοιχτού τύπου -χωρίς να υπάρχει μία σωστή απάντηση
«Τι βλέπεις;», «Τι παρατήρησες πρώτο;», «Πώς νομίζεις ότι αισθάνεται αυτό το πρόσωπο;», «Τι ερώτηση θα έκανες στον δημιουργό αν τον είχαμε εδώ μαζί μας;» Στόχος δεν είναι να εξετάσουμε τις γνώσεις του παιδιού, αλλά να του δείξουμε ότι η δική του ματιά, έχει αξία.
Δεν πιέζουμε τον χρόνο παραμονής
Μια σύντομη επίσκεψη που τελειώνει όμορφα είναι προτιμότερη από μια εξαντλητική περιήγηση που θα συνδεθεί με γκρίνια και κούραση. Κάνουμε διάλειμμα, βγαίνουμε για λίγο στον εξωτερικό χώρο και αποχωρούμε όταν βλέπουμε ότι η προσοχή έχει εξαντληθεί.
Δίνουμε συνέχεια στην εμπειρία
Στον δρόμο της επιστροφής ή, αν έχουμε χρόνο, στο καφέ του μουσείου (συνήθως είναι και ένας όμορφος χώρος που συμπληρώνει την εμπειρία της επίσκεψης) μπορούμε να συζητήσουμε τι άρεσε περισσότερο στον καθένα, να ζωγραφίσουμε ένα έκθεμα που ξεχωρίσαμε ή να αναζητήσουμε περισσότερες πληροφορίες για μια ιστορία που μας έκανε εντύπωση.
Τα μουσεία μας κάνουν καλό!
Δεν είναι απαραίτητο ένα μουσείο να απευθύνεται ειδικά σε παιδιά για να έχει ενδιαφέρον για εκείνα. Φυσικά, υπάρχουν μουσεία σχεδιασμένα για μικρούς επισκέπτες, καθώς και χώροι που προσφέρουν οικογενειακά προγράμματα, διαδραστικές δραστηριότητες και ειδικά προσαρμοσμένες ξεναγήσεις. Κάθε μουσείο, όμως, μπορεί να γίνει φιλικό προς τα παιδιά, όταν τους επιτρέπουμε να το ανακαλύψουν με τον δικό τους ρυθμό και ξεκινάμε από όσα κινούν τη δική τους περιέργεια.
Η επαφή με την τέχνη, την ιστορία και τον πολιτισμό καλλιεργεί τη φαντασία, την αισθητική και την κριτική μας σκέψη. Μας βοηθά να καταλάβουμε καλύτερα τη θέση μας στον κόσμο και να ανακαλύψουμε ότι δεν υπάρχει πάντα μία μόνο ερμηνεία ή μία «σωστή» απάντηση. Το μουσείο λειτουργεί υποστηρικτικά σε όλη αυτή τη διαδικασία: είναι ένας χώρος που μας προσκαλεί να παρατηρήσουμε, να αναρωτηθούμε, να συζητήσουμε και να συνυπάρξουμε. Και καλλιεργεί το να σεβόμαστε τον χώρο, τα εκθέματα και τους ανθρώπους γύρω μας. Να κινούμαστε χωρίς να εμποδίζουμε, να χαμηλώνουμε λίγο τη φωνή μας, να περιμένουμε τη σειρά μας και να καταλαβαίνουμε ότι μια κοινή εμπειρία δεν ανήκει μόνο σε εμάς.
Ένα βιβλίο μπορεί να προετοιμάσει μια επίσκεψη στο μουσείο, να συνεχίσει τη συζήτηση μετά την επιστροφή ή να αποτελέσει από μόνο του μια πρώτη περιήγηση στον κόσμο της τέχνης και της ιστορίας. Εδώ κάποιες προτάσεις με βιβλία γνώσεων, εικονογραφημένες ιστορίες και περιπέτειες μυστηρίου για διαφορετικές ηλικίες και ενδιαφέροντα:
Γυναίκες αρχαίες και βυζαντινές που άγγιξαν και ξεπέρασαν τον μύθο, Ζήνωνας Ζαμπακίδης και Βασιλική Μαρκάκη, εικονογράφηση Ρένια Μεταλληνού, εκδόσεις Παπαδόπουλος/Ένα ταξίδι από την αρχαιότητα έως το Βυζάντιο, μέσα από τις ιστορίες γυναικών που άλλαξαν το πεπρωμένο τους και άφησαν το δικό τους αποτύπωμα στην ιστορία. Για παιδιά από 8 ετών.
Το δικό μου μουσείο, Emma Lewis, εκδόσεις Πουά. Ένα βιβλίο που μας ταξιδεύει σε πολλά και διαφορετικά μουσεία, μέχρι να μας θυμίσει ότι ακόμη και μια προσωπική συλλογή αντικειμένων μπορεί να αφηγηθεί τη δική μας ιστορία.
Μια βόλτα στο μουσείο, Luisa Vera, εκδόσεις Μεταίχμιο. Μια παιχνιδιάρικη γνωριμία με τη μοντέρνα τέχνη, τα σημαντικότερα καλλιτεχνικά ρεύματα και τους δημιουργούς τους, μέσα από λαβυρίνθους, αναδιπλούμενες σελίδες και εικονογράφηση εμπνευσμένη από γνωστά έργα. Για παιδιά από 6 ετών.
Το μεγάλο βιβλίο των μουσείων, Eva Bensard, εικονογράφηση Benjamin Chaud, εκδόσεις Φουρφούρι. Μια περιήγηση σε δώδεκα σημαντικά μουσεία του κόσμου, από το Παρίσι και τη Ρώμη μέχρι το Πεκίνο και την Πόλη του Μεξικού. Στην ελληνική έκδοση περιλαμβάνονται το Μουσείο Ακρόπολης και το Μουσείο Μπενάκη. Εκδόσεις Φουρφούρι.
Οι αριθμοί της Εθνικής Πινακοθήκης, Ελένη Γερουλάνου, εικονογράφηση Αγγελική Μπόζου, εκδόσεις Παπαδόπουλος. Τα παιδιά γνωρίζουν τους αριθμούς παρατηρώντας λεπτομέρειες από έργα της μόνιμης συλλογής της Εθνικής Πινακοθήκης. Μια όμορφη εφαρμογή του slow looking για παιδιά από 4 ετών.
Ντετέκτιβ Ηρακλής Καροτό: Μυστήριο στο Μουσείο, Pascal Brissy, εκδόσεις Ελληνοεκδοτική/Μια διάρρηξη στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας και τα εξαφανισμένα κέρατα ενός Τρικεράτοπα δίνουν την αφορμή για μια διασκεδαστική αστυνομική περιπέτεια, ιδανική για παιδιά από 6 ετών που αρχίζουν να διαβάζουν μόνα τους.
Ο Μούργος στο Μουσείο, Colas Gutman, εκδόσεις Μίνωας/Ο αγαπημένος Μούργος επισκέπτεται το Λούβρο και βρίσκεται μπλεγμένος σε μια ανατρεπτική περιπέτεια με την Τζοκόντα, έναν επίδοξο κλέφτη και έναν… φρικτό ξεναγό. Για παιδιά από 7 ετών.
Από τη μεγάλη οθόνη στο μουσείο
Τα μουσεία στον κινηματογράφο μεταμορφώνονται σε χώρους περιπέτειας, μυστηρίου και ανακάλυψης. Εδώ πέντε ταινίες που μπορούν να δώσουν αφορμή για μια οικογενειακή κινηματογραφική βραδιά- και, γιατί όχι, για την επόμενη επίσκεψή μας σε ένα μουσείο.
Γάτες στο Μουσείο 2 (Cats in the Museum 2, 2026)
Ο γάτος Βίνσεντ επιστρέφει μαζί με την Κλεοπάτρα και τον ποντικό Μορίς σε μια νέα περιπέτεια, αυτή τη φορά μακριά από την ασφάλεια του μουσείου. Οι τρεις φίλοι ταξιδεύουν στην Αίγυπτο αναζητώντας ένα μυθικό τζίνι που μπορεί να πραγματοποιήσει μια πανίσχυρη ευχή και εξερευνούν πυραμίδες, ναούς και τον Νείλο. Μια animated περιπέτεια που συνδέει τον κόσμο των μουσείων με την ιστορία και τους θρύλους της αρχαίας Αιγύπτου.
Μια Νύχτα στο Μουσείο (Night at the Museum, 2006)
Ένας νυχτοφύλακας στο Αμερικανικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας ανακαλύπτει ότι, μόλις κλείνουν οι πόρτες, τα εκθέματα ζωντανεύουν. Ιστορία, χιούμορ και περιπέτεια σε μια ταινία που άλλαξε για πολλά παιδιά τον τρόπο με τον οποίο φαντάζονται τα μουσεία.
Το Δωμάτιο των Θαυμάτων (Wonderstruck, 2017)
Οι παράλληλες ιστορίες δύο παιδιών, σε διαφορετικές εποχές, συναντιούνται μέσα στα μουσεία της Νέας Υόρκης. Μια πιο ατμοσφαιρική επιλογή για μεγαλύτερα παιδιά και εφήβους, που συνδέει τα μουσεία με τη μνήμη, την ταυτότητα και την ανάγκη να ανακαλύψουμε πού ανήκουμε
From the Mixed-Up Files of Mrs. Basil E. Frankweiler (1995)
Δύο αδέλφια εγκαθίστανται κρυφά στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης και προσπαθούν να λύσουν το μυστήριο ενός αγάλματος. Μια παλαιότερη οικογενειακή περιπέτεια, βασισμένη στο βραβευμένο βιβλίο της E. L. Konigsburg, για όσους έχουν ονειρευτεί να μείνουν ολομόναχοι μέσα σε ένα μουσείο αφού κλείσει.
Σε μια καθημερινότητα που μας ζητά διαρκώς να προχωράμε στο επόμενο βήμα, τα μουσεία μπορούν να γίνουν χώροι όπου επιτρέπουμε στον χρόνο να κυλήσει λίγο πιο αργά. Μπορούμε να δώσουμε σε εμάς και τα παιδιά ευκαιρίες για να σταθούμε μπροστά σε ένα έργο και να του δώσουμε χρόνο να μας αποκαλύψει όσα δεν φαίνονται με την πρώτη ματιά. Αυτή είναι και η ουσία του slow looking: να επιλέγουμε κάτι που τραβά την προσοχή μας, να παρατηρούμε τις λεπτομέρειές του, να αφήνουμε χώρο για σκέψεις, συναισθήματα και ερωτήσεις.
Η παύση αυτή δεν χρειάζεται να γίνει άλλη μία άσκηση που πρέπει να εκτελέσουμε σωστά ούτε μια επιπλέον υποχρέωση στο οικογενειακό πρόγραμμα. Είναι περισσότερο μια άδεια που μας δίνει την ελευθερία του να μη βιαστούμε. Να αφήσουμε για λίγο στην άκρη το κινητό, να μοιραστούμε τη σιωπή ή μια σκέψη και να επιτρέψουμε στην τέχνη, στον χώρο και στη συντροφιά μας να γίνουν μέρος της εμπειρίας.
Τα Μουσεία δεν είναι μόνο χώροι γνώσης αλλά χώροι που μας προσκαλούν να υπάρξουμε λίγο πιο ήρεμοι, λίγο πιο περίεργοι και πραγματικά παρόντες. Και αν, φεύγοντας, ένα παιδί θελήσει να επιστρέψει για να ξαναδεί ένα έργο που του έκανε εντύπωση ή να ανακαλύψει κάτι που δεν πρόλαβε, τότε η επίσκεψη έχει ήδη πετύχει τον σκοπό της.
21°
